یک قالب برای درسهای بعد بسازیم
میخواهیم برای هر درس، تنظیمهای مشترک را از نو حدس نزنیم. یک پروژهٔ پایه میسازیم، آن را نگه میداریم و برای کار بعدی از آن کپی میگیریم. مثلاً پیش از افزودن یک حسگر باید بدانیم پایههای پروگرامر آزاد نشدهاند و برنامه از کدام کلاک استفاده میکند.
پیشنیاز، ایجاد پروژه با CubeMX در درس 4 است. هدف امروز قالب STM32F303CBT6 روی GB100ST V2.0 است: SWD حفظ شود، پایههای کریستال مطابق برد رزرو شوند، زمان پایهٔ HAL مشخص باشد و فایلهای لازم برای ساخت بعدی باقی بمانند. در این قالب حلقهٔ اصلی خالی است؛ هنوز چشمکزن نمینویسیم.
پایههای دیباگ را نگه داریم
برای آنکه بعداً برنامه را روی تراشه بنویسیم یا اجرای آن را بررسی کنیم، از رابط SWD یا «دیباگ سریال دوسیمه» استفاده میکنیم. 2 خط اصلی آن PA13 برای SWDIO، یعنی داده، و PA14 برای SWCLK، یعنی کلاک ارتباطاند. این نامها، نام پایهٔ منطقی تراشهاند؛ شمارهٔ هدر برد یا پروگرامر را از روی آنها حدس نزنید.
در تنظیم SYS، گزینهٔ Debug را روی Serial Wire قرار دهید و در نقشهٔ پایهها رزرو PA13 و PA14 را بررسی کنید. این انتخاب به CubeMX میگوید این پایهها را برای کار دیگری تخصیص ندهد؛ قفل امنیتی سختافزاری یا تضمین همیشگی اتصال نیست. در IOC واقعی، حالت هر دو پایه Serial_Wire است.

No Debug بهتنهایی به معنی قطع فوری ارتباط بعد از ریست نیست. مشکل زمانی ممکن است رخ دهد که کد، پایههای دیباگ را بازپیکربندی کند یا شرایط اجرا مانع دسترسی شود. پس نقشهٔ پایه و کد را هم بررسی میکنیم. SWO روی PB3 برای ردیابی اختیاری است و در این قالب فعال نشده؛ سیمبندی واقعی و اتصال تحت ریست در درس 6 میآیند. نگاشتها از DS9118 و شماتیک همین برد هستند.
کریستال برد را با کلاک فعال اشتباه نگیریم
کلاک، ضربآهنگ کار تراشه است. برد، یک کریستال HSE با فرکانس 8 MHz روی PF0 و PF1 و یک کریستال LSE با فرکانس 32.768 kHz روی PC14 و PC15 دارد. LSE معمولاً مرجع ساعت تقویمی RTC است. نام و مقدار قطعه را از شماتیک GB100ST V2.0 میخوانیم، نه از حدس دربارهٔ یک برد مشابه.
برای این کریستالها در RCC حالت Crystal/Ceramic Resonator را انتخاب و پایههای متناظر را بررسی کنید. حالت Bypass برای واردکردن سیگنال کلاک آماده است و جای حالت کریستال روی این برد نیست. 3 کار متفاوت داریم: رزرو پایه و نوع منبع در IOC، روشنکردن نوسانساز در کد، و انتخاب منبع برای کلاک سیستم یا یک واحد جانبی.

در خروجی واقعی همین پروژه، پایههای هر دو کریستال رزرو شدهاند، اما کد راهاندازی فقط HSI، یعنی نوسانساز داخلی با فرکانس نامی 8 MHz، را تنظیم میکند. برای HSE و LSE کد روشنکردن تولید نشده است. پس صرف انتخاب حالت کریستالی، اتصال فیزیکی مدار یا روشنبودن آن را در سختافزار ثابت نمیکند.
SYSCLK و HCLK این قالب نامی 8 MHz هستند؛ منبع PLL انتخاب نشده، تقسیمکنندههای AHB و APB برابر 1 و Flash Latency برابر 0 است. در درس 9 تنظیم HSE و PLL برای 72 MHz را انجام میدهیم. رجیسترها و مسیرهای کلاک در RM0316 توضیح داده شدهاند؛ فعلاً کافی است منبع واقعی خروجی کد را تشخیص دهید.
HAL زمان را چگونه میشمارد؟
اگر تابعی بخواهد «چند میلیثانیه گذشته؟» را بداند، به یک شمارندهٔ زمانی نیاز دارد. این شمارنده مبنای زمان یا Timebase است. HAL، کتابخانهٔ توابع کار با سختافزار ST، در قالب فعلی از SysTick، شمارندهٔ 24 بیتی داخل هسته، کمک میگیرد.
در این تنظیم، SysTick از HCLK تغذیه میشود و هر 1 ms درخواست وقفه میدهد. وقفه یعنی اجرای یک روال برای رسیدگی به رخداد؛ روال SysTick_Handler با فراخوانی HAL_IncTick شمارندهٔ نرمافزاری uwTick را جلو میبرد. HAL_GetTick مقدار آن را برمیگرداند. لازم نیست در این درس سازوکار اولویت وقفهها را پیاده کنید؛ آن موضوع درس 10 است.
چرا مقدار LOAD برابر 7999 است؟
Hz یعنی تعداد چرخه در ثانیه؛ 1 ms برابر یکهزارم ثانیه است. برای HCLK نامی 8000000 Hz، در هر میلیثانیه 8000 چرخه داریم. شمارنده برای هر دوره به تعداد LOAD بهعلاوهٔ 1 چرخه نیاز دارد:
Expected LOAD = 8000 – 1 = 7999
Modeled period = (7999 + 1) / 8000000 = 0.001 s

در سورس واقعی HAL همین نسخه، HAL_InitTick پارامتر 8000 را از مسیر تابع SysTick به CMSIS میدهد و آن تابع مقدار ورودی منهای 1 را در LOAD مینویسد. اولویت تیک در این قالب 15 است. عدد 7999 محاسبه و با سورس تطبیق داده شده، نه اینکه روی برد خوانده شده باشد.
افزایش شمارندهٔ نرمافزاری به رسیدگی وقفه وابسته است. غیرفعالکردن وقفهها، توقف دیباگ یا جلوگیری از اجرای روال میتواند زمان HAL را از زمان بیرونی جدا کند؛ در همهٔ حالتهای خواب هم رفتار یکسان فرض نمیکنیم. HAL_Delay با همین شمارنده منتظر میماند و مسدودکننده است؛ چشمکزن سادهٔ درس بعد از آن استفاده میکند.
HAL را انتخاب کنیم یا LL؟
برای تغییر یک خروجی میتوانیم یک تابع آماده را صدا بزنیم یا به تنظیمهای رجیستر نزدیکتر شویم. HAL لایهٔ سطح بالاتر با توابع و مدیریت وضعیت است؛ LL یا Low-Layer مجموعهٔ توابع سطح پایینتر و نزدیکتر به رجیسترهاست. هر دو نیاز به فهم سختافزار دارند، ولی مقدار کاری که به برنامهنویس واگذار میکنند فرق دارد.
| معیار | HAL | LL |
|---|---|---|
| شروع یادگیری | توابع آماده و الگوی یکدستتر | نیاز بیشتر به شناخت رجیستر و ترتیب عملیات |
| وضعیت و خطا | در بسیاری از درایورها مدیریت وضعیت/انتظار و خطا دارد | کنترل بیشتری از ترتیب عملیات بر عهدهٔ برنامه است |
| سرعت و حافظه | به عملیات و تنظیم کامپایل وابسته است | سرعت یا حجم بهتر، بدون سنجش همان کار تضمین نمیشود |
| انتخاب در این قالب | کد تولیدشدهٔ GPIO و کلاک از HAL استفاده میکند | در این قالب کد LL اضافه نشده است |

در بخش انتخاب درایور تنظیمهای پروژه، برای واحدهای پشتیبانیشده میتوان HAL یا LL را انتخاب کرد؛ وجود هر انتخاب به تراشه، واحد و نسخهٔ ابزار بستگی دارد. برای دنبالکردن این قالب، HAL را نگه دارید. اگر بعداً این دو را ترکیب کردید، مالکیت تنظیمها، وضعیت و وقفهٔ هر واحد باید روشن باشد؛ تغییر مستقل یک رجیستر ممکن است با وضعیت مورد انتظار HAL ناسازگار شود. صرف LL بودن، دقت زمانی یا حملپذیری را تضمین نمیکند.
فایلها را برای تولید دوباره آماده کنیم
فایل IOC تنظیمهای CubeMX را نگه میدارد؛ فایل اجرایی برای پروگرام نیست. در گزینههای تولید کد، خروجی جداگانهٔ .c/.h برای واحدها را انتخاب کنید تا کد GPIO در gpio.c و اعلانهایش در gpio.h باشد. در فایل gebrabit_lesson05_base.ioc، کلید متنی CoupleFile=true ثبت شده و در ZIP همین فایلها وجود دارند؛ این کلید تنظیم خروجی جداگانه است، نه دستور C. جمعکردن توابع در main.c هم یک انتخاب ابزار است؛ تفکیک فایلها در این دوره دنبال میشود.
بستهٔ درایورها را با روش مناسب پروژه کپی یا ارجاع دهید؛ بستهٔ دانلودی این درس فایلهای مورد نیاز HAL/CMSIS و مجوزها را همراه دارد تا ساخت مستقل ممکن باشد. نسخهٔ F3 روی V1.11.6 ثابت شده و کلید متنی LastFirmware=false در همان IOC ثبت شده است؛ جدیدترین بسته را بدون بررسی تغییرها جایگزین نکنید.

گزینهٔ Keep User Code when re-generating برای حفظ بخشهای مشخصشدهٔ کد کاربر است. فقط داخل بلوک موجود و متناسب با محل کار تغییر بدهید و نام نشانهها را تغییر ندهید. همهٔ فایلها یا خطوط بیرون این بلوکها الزاماً در هر تولید حذف نمیشوند؛ با این حال، تغییر دستی در کد تولیدی میتواند از دست برود. این گزینه ضمانت نگهداری همهٔ ویرایشها نیست.
پیش از تولید مجدد کپی یا نسخهٔ ثبتشده داشته باشید، سپس تفاوت فایلها را ببینید. git diff تغییرها را نشان میدهد؛ خودش نسخهٔ پشتیبان یا دستور بازیابی نیست. آزمون حفظ کد درس 4 را فقط در کپی آزمایشی انجام دهید. در قالب این درس کد کاربر تازهای اضافه نمیکنیم.
چه فایلهایی را نگه داریم؟
برای ساخت دوباره فقط داشتن main.c کافی نیست. تنظیم قطعه، فایل راهاندازی، نقشهٔ حافظه و دستورهای ساخت هم لازماند. در کنترل نسخه، یعنی ثبت تاریخچهٔ تغییرهای پروژه، اقلام زیر را از فایلهای موقت جدا کنید:
| قلم | تصمیم برای این پروژه |
|---|---|
فایل gebrabit_lesson05_base.ioc |
ثبت همراه سورس؛ مرجع تنظیمهای تولید پروژه |
Core/Src و Core/Inc |
ثبت کدهای کاربر و خروجی تولیدی مورد استفاده |
Startup، فایل .ld، CMakeLists و تنظیمهای ساخت |
ثبت؛ برای آدرسها و بازتولید ساخت لازماند |
| Drivers و مجوزهای ST/Arm | در این بسته نگهداری شدهاند؛ روش وابستگی باید بازتولیدپذیر باشد |
| کش ساخت و متادیتای محلی Workspace | معمولاً نادیده گرفته شوند؛ تنظیمهای لازم خود پروژه را کورکورانه حذف نکنید |

متادیتای Workspace با فایل تنظیم لازم پروژه یکی نیست. دربارهٔ پوشههایی مثل .settings بر اساس محتوا تصمیم بگیرید، نه اینکه همه را کش بدانید. خروجیهای ELF و گزارشهای یک نسخهٔ منتشرشده را میتوان جدا بهعنوان فایلهای همان انتشار نگه داشت؛ کش روزمرهٔ build را با سورس اصلی مخلوط نکنید.
قالب آماده را از روی کد بررسی کنیم
PB6 در gpio.c به خروجی Push-Pull، بدون Pull، سرعت Low و سطح اولیهٔ Low تنظیم شده است. طبق مدار NPN برد، High نشانگر کاربر را روشن میکند؛ قالب فعلی آن را تغییر وضعیت نمیدهد. Speed روی شکل لبه اثر میگذارد، نه اینکه فرکانس چشمکزدن را تعیین کند. جزئیات GPIO در درس 8 میآید.
خطوط زیر گزیدهٔ واقعی SystemClock_Config در Core/Src/main.c هستند. فقط خروجی موجود را بخوانید؛ تابع را دوباره تعریف نکنید و این گزیده را برنامهٔ مستقل ندانید:
RCC_OscInitStruct.OscillatorType = RCC_OSCILLATORTYPE_HSI;
RCC_OscInitStruct.HSIState = RCC_HSI_ON;
RCC_OscInitStruct.PLL.PLLState = RCC_PLL_NONE;
RCC_ClkInitStruct.SYSCLKSource = RCC_SYSCLKSOURCE_HSI;
این خطوط نشان میدهند چرا رزرو پایهٔ کریستال با انتخاب کلاک سیستم یکی نیست. در فایل وقفه هم فراخوانی موجود HAL_IncTick(); را پیدا کنید؛ حذف آن میتواند پیشروی شمارندهٔ نرمافزاری را مختل کند. لازم نیست برای قالب خالی کد C تازهای بنویسید.
اول پیشبینی، بعد بررسی
در کاربرگ پیشبینی کنید چه پایههایی رزرو شدهاند و کلاک واقعی خروجی چیست. بعد IOC و تابع کلاک را بخوانید و نتیجه را کنار پیشبینی بنویسید. مدل verify_timebase_v2.py را با Python 3 اجرا کنید و 8000 و 7999 را با محاسبهٔ دستی مقایسه کنید. مشاهدهٔ تنظیم در فایل، اندازهگیری نوسانساز روی برد نیست.
اگر نتیجه با انتظار فرق داشت
| مشاهده | بررسی مناسب |
|---|---|
| پایهٔ دیباگ برای کار دیگری انتخاب شده | Serial Wire و تخصیص PA13/PA14 را در IOC بررسی کنید؛ اتصال و بازیابی عملی درس 6 است |
| HSERDY یا LSERDY انتظار میرود ولی کد فقط HSI دارد | رزرو پایه و روشنکردن منبع را جدا کنید؛ قالب فعلی اصلاً آن منبع را راهاندازی نمیکند |
| LED چشمک نمیزند | حلقهٔ این قالب خالی است؛ خاموشبودن نشانگر کاربر انتظار عادی است و سلامت برد را ثابت نمیکند |
| ویرایش پس از تولید عوض شده | نسخهٔ قبل را با فایل جدید مقایسه کنید؛ محل USER CODE، تنظیم حفظ کد و نسخهٔ بسته را ببینید |
| در برنامهٔ بعدی تأخیر پیش نمیرود | پیشروی تیک و رسیدگی وقفه را بررسی کنید؛ این قالب خالی خودش HAL_Delay فراخوانی نمیکند |
اگر تابع راهاندازی کلاک نتیجهٔ ناموفق بگیرد، کد تولیدی وارد Error_Handler میشود. نبود کریستال خارجی در همین قالب HSI-only آزمون خطای HSE نیست. خاموشی LED هم بهتنهایی دلیل گیرکردن در Error_Handler نیست؛ شاهد اجرایی با دیباگر در درس مربوط بررسی میشود.
خودآزمایی
پرسش 1: Serial Wire چه چیزی را حفظ میکند؟
پاسخ: تخصیص PA13 و PA14 برای SWD را در طرح CubeMX رزرو میکند؛ بهتنهایی تضمین همیشگی دسترسی دیباگر نیست.
پرسش 2: آیا کریستالهای رزروشده در این قالب روشن شدهاند؟
پاسخ: خیر؛ خروجی واقعی راهاندازی فقط HSI را انتخاب میکند. روشنکردن HSE/LSE و انتخاب مصرفکنندهٔ آنها جداست.
پرسش 3: برای تیک 1 ms در 8 MHz چه عددی به SysTick داده میشود؟
پاسخ: تعداد چرخه 8000 است؛ تابع تنظیم شمارنده، LOAD را به 7999 میرساند. این نتیجهٔ مدل و بررسی کد است.
پرسش 4: آیا LL همیشه سریعتر از HAL است؟
پاسخ: نه بهصورت تضمینی؛ عملیات، کد و گزینههای کامپایل تعیینکنندهاند و باید همان کار مقایسه شود.
پرسش 5: آیا Keep User Code جای پشتیبان است؟
پاسخ: خیر؛ برای بخشهای مشخصشدهٔ تولید کد است. نسخهٔ قبل و تفاوت فایلها را هم نگه دارید و بررسی کنید.
پرسش 6: چرا فایل IOC و لینکر را با سورس نگه میداریم؟
پاسخ: IOC تنظیم تولید پروژه و لینکر نقشهٔ حافظهٔ ساخت را مشخص میکند؛ main.c بهتنهایی بازتولید پروژه را تضمین نمیکند.
تمرینها
تمرین 1، پایه: در کاربرگ، نام منطقی خطوط SWD و کریستالها را از شماتیک پیدا کنید و با IOC تطبیق دهید. نتیجهٔ مورد انتظار: PA13/PA14، PF0/PF1 و PC14/PC15 رزرو هستند؛ شمارهٔ بسته را با شمارهٔ هدر اشتباه نگیرید. تطبیق روی برد واقعی را فقط اگر انجام دادهاید ثبت کنید.
تمرین 2، میانی: ابتدا LOAD را برای همین 8 MHz و تیک 1 ms حساب و سپس مدل همراه را اجرا کنید. اگر بهاشتباه 8000 را خود LOAD بگذاریم چند چرخه میشود؟ پاسخ: مقدار صحیح 7999 و تعداد چرخهٔ درست 8000 است؛ LOAD برابر 8000، دورهٔ 8001 چرخهای میسازد.
تمرین 3، پیشرفته: از قالب کپی جدا بگیرید؛ IOC، سورس، فایل ساخت و مجوزها را ثبت کنید. بدون افزودن کد، تولید دوباره و تفاوت فایلها را بررسی و ساخت پاک را انجام دهید. معیار پایان: تنظیمهای مشترک و منبع HSI حفظ، تفاوتهای نسخه یا فایل ساخت توضیح داده و گزارش بدون هشدار ثبت شده باشد. نتیجهٔ GUI یا بردی را که انجام نشده تأیید نکنید.
شاهد ساخت و منابع همراه
پروژهٔ واقعی با CubeMX 6.14.0، پایگاه 6.0.140 و CubeF3 V1.11.6 تولید شده است. در بازبینی 2026-11-02، سورس بدون تغییر با GCC 13.2.1 در CMake Debug با -O0 -g3 -Wall -Werror پاک ساخته شد و هشدار نداشت. Flash برابر 7964 و ناحیهٔ RAM برابر 1584 بایت است:
ناحیهٔ RAM در لینکر این قالب، SRAM اصلی با ظرفیت 32 KiB است. حافظهٔ CCM با ظرفیت 8 KiB جداست، در این ساخت استفاده نشده و برای بافر DMA قابل دسترسی نیست؛ جمع ظرفیتها را یک فضای مشترک فرض نکنید.
این رزروها اندازهگیری مصرف اوج اجرا نیستند. مدل و بررسی فایلها 22 بررسی مشخص دارد؛ نتیجه و گزارش ساخت در بستهاند. اجرای CubeIDE، پروگرام و اندازهگیری روی برد انجام نشده است. برای روش بومی IDE، از IOC کپی جدا بگیرید و خروجی STM32CubeIDE تولید کنید؛ بستهٔ آزمایششده CMake است، نه شاهد واردکردن گرافیکی.
منابع: DS9118 برای قطعه و پایهها، RM0316 برای کلاک و هسته، شماتیک V2.0 برای اتصالهای برد و HAL با شناسهٔ 953955a برای رفتار تیک. نسخهها و شناسهٔ کامل منابع در فایل همراه آمدهاند. قالب و کاربرگها را برای درس 6، ساخت و پروگرام نگه دارید.
دانلود فایلهای همراه درس 5
پروژهٔ واقعی شامل IOC و سورس، خروجیهای ELF/MAP، گزارش ساخت، مدل و کاربرگ، مجوزها و 6 تصویر همراه اسکریپت قابل ویرایش در بسته قرار دارند. راهنمای پروژه وضعیت واقعی ساخت و آزمون را توضیح میدهد. ابتدا ZIP را استخراج و README را بخوانید.
پیوند دانلود به نسخهٔ مشخص و بازبینیشدهٔ همراه مقاله متصل است.