چرا هسته 72 MHz ولی یک باس 36 MHz است؟
فرض کنید برنامه با کلاک 72 MHz اجرا میشود، اما برای باس APB1 عدد 36 MHz میبینید. آیا تنظیم اشتباه است؟ نه؛ بخشهای تراشه محدودیت و مسیرهای کلاک متفاوت دارند. در این درس مسیر هر شاخه را حساب و بعد یک خروجی قابل اندازهگیری روی PA8 انتخاب میکنیم.
پیشنیاز، کار با GPIO در درس 8 است. هدف، ساخت کلاک پایهٔ ادامهٔ دوره برای STM32F303CBT6 روی GB100ST V2.0 و مقایسهٔ نوسانساز داخلی و کریستال خارجی است. برای بخش مشاهده به برد، پروب پروگرامر سازگار و ابزار سنجش فرکانس یا اسیلوسکوپ با مشخصات مناسب نیاز دارید؛ نتیجهٔ اندازهگیری را خودتان در کاربرگ ثبت میکنید.
کلاک ضربآهنگ کار مدار است؛ MHz یعنی میلیون چرخه در ثانیه. درخت کلاک مسیر انتخاب منبع و تقسیم فرکانس تا مصرفکنندههاست. SYSCLK منبع انتخابشدهٔ سیستم، HCLK خروجی مقسم AHB و PCLK1/PCLK2 خروجی دو شاخهٔ موازی APB از HCLK هستند. کلاک گذرگاه و کلاک داخلی یک پریفرال الزاماً یک چیز نیستند؛ بعضی واحدها انتخابگر منبع مستقل دارند.
وضعیت: هر 3 پروژه کامپایل شدهاند؛ اجرا روی برد و اندازهگیری هنوز انجام نشده است.
منبع کلاک را بشناسیم
یک منبع داخلی بدون کریستال خارجی راه میافتد؛ منبع کریستالی به قطعه و مدار روی برد وابسته است. دقت واقعی را با عدد اسمی یکی نگیرید. منابع زیر در DS9118 و RM0316 معرفی شدهاند:
| منبع | فرکانس اسمی در این برد/تراشه | کاربرد و محدودیت |
|---|---|---|
| HSI | 8 MHz | نوسانساز RC داخلی؛ بدون قطعهٔ خارجی، وابسته به دما، ولتاژ و تنظیم trim |
| HSE | کریستال برد 8 MHz | منبع این درس برای PLL؛ دقت به کریستال، بار و شرایط مدار بستگی دارد |
| LSI | حدود 40 kHz | RC داخلی؛ برای کاربردهایی مانند watchdog مستقل و یکی از گزینههای RTC، با تلرانس خودش |
| LSE | کریستال برد 32.768 kHz | گزینهٔ ساعت تقویمی RTC؛ در این پروژهها پایهاش رزرو شده ولی روشن نشده است |

طبق شماتیک V2.0، HSE روی PF0/PF1 و LSE روی PC14/PC15 است. قطعهٔ AKER C3E چهارپایهٔ برد، کریستال پسیو است، نه اسیلاتور تغذیهشونده؛ بنابراین برای آن HSE_ON، یعنی حالت کریستال، به کار میرود و Bypass جای آن نیست. برگهٔ سازندهٔ C3E نوع قطعه را تأیید میکند.
عددهای تلرانس و پایداری کریستال، مشخصات قطعه در شرایط سند هستند؛ ادعای خطای دقیق 30 ppm برای برد مونتاژشده نیستند. خازنهای بار، پراکندگی قطعات و محیط مؤثرند. مقایسهٔ دقت HSI و HSE را با مرجع زمانی معلوم انجام دهید؛ تعداد رقم نمایشگر اسیلوسکوپ بهتنهایی معیار دقت نیست.
از 8 MHz به 72 MHz برسیم
PLL یا حلقهٔ قفل فاز، فرکانسی وابسته به منبع مرجع میسازد. در مسیر HSE این قطعه، مقسم PREDIV ابتدا فرکانس ورودی را تقسیم و PLLMUL سپس آن را ضرب میکند. در قالب دوره PREDIV برابر 1 و PLLMUL برابر 9 است:
PLL output = 8 MHz × 9 = 72 MHz
SYSCLK = PLL output = 72 MHz

طبق جدول 46 در DS9118 Rev 14، ورودی PLL در شرایط تعیینشده باید در محدودهٔ 1 تا 24 MHz و خروجی در محدودهٔ 16 تا 72 MHz باشد. علاوه بر این حدود، خود ضریبها باید انتخابهای مجاز سختافزار باشند. حاصل ضرب مناسب، بهتنهایی همهٔ تنظیمها را معتبر نمیکند. مسیر HSI برای PLL نیز تنظیم متفاوت خودش را دارد؛ مثال بالا مخصوص HSE این برد است.
PLL خطای نسبی مرجع را حذف نمیکند. اگر ورودی کمی تندتر از مقدار اسمی باشد، ضرب فرکانس آن را به یک مرجع دقیق مستقل تبدیل نمیکند. دربارهٔ جیتر یا پایداری واقعی خروجی هم بدون اندازهگیری عدد ندهید.
فرکانس هر شاخه را حساب کنیم
برای کلاک پایه، AHB را بر 1 میگذاریم تا HCLK برابر 72 MHz شود. APB1 حداکثر 36 MHz مجاز است؛ بنابراین تقسیم بر 2 انتخاب میکنیم. APB2 در این قطعه تا 72 MHz است و تقسیم بر 1 میماند. GPIOهای F303 روی AHB هستند؛ قرارگرفتن همهٔ واحدهای جانبی روی APB2 را فرض نکنید.
PCLK1 = HCLK / APB1 divider = 72 / 2 = 36 MHz
PCLK2 = HCLK / APB2 divider = 72 / 1 = 72 MHz
قاعدهٔ ×2 برای کدام مسیر است؟
در مسیر کلاک تایمر مشتق از APB، اگر مقسم APB برابر 1 باشد، کلاک تایمر برابر PCLK است؛ اگر مقسم بزرگتر از 1 باشد، برابر 2 برابر PCLK میشود. برای APB1 این قالب، 2 برابر 36 یعنی 72 MHz و برای APB2، همان 72 MHz است.

این قاعده را به UART، I2C یا منبع مستقل تایمر، مانند گزینههای اضافی کلاک TIM1 و TIM8، تعمیم ندهید. مثلاً اگر APB1 را بر 4 بگذاریم، PCLK1 برابر 18 و مسیر تایمر آن برابر 36 MHz است؛ ×2 همیشه خروجی را به HCLK برنمیگرداند. در این درس تایمری راهاندازی نشده است.
Flash چند چرخهٔ انتظار لازم دارد؟
سرعت خواندن حافظهٔ Flash محدود است. Wait State یا WS چرخهٔ انتظار برای دسترسی است. برای HCLK در شرایط مجاز این قطعه، حداقل تنظیمها چنیناند:
| محدودهٔ HCLK | Latency |
|---|---|
| بیشتر از 0 تا و شامل 24 MHz | 0 WS |
| بیشتر از 24 تا و شامل 48 MHz | 1 WS |
| بیشتر از 48 تا و شامل 72 MHz | 2 WS |

برای بالا بردن کلاک، ابتدا Latency مناسب فرکانس مقصد را اعمال کنید؛ برای کمکردن آن، ابتدا کلاک را پایین بیاورید. HAL این ترتیب را در تابع پیکربندی رعایت میکند. کار با 72 MHz و WS ناکافی خارج شرایط مجاز است و میتواند اجرا را مختل کند؛ وقوع فوری HardFault یا نوع مشخصی از خرابی را تضمین نمیکنیم و آن را آزمایش معتبر دوره قرار نمیدهیم.
شروعنشدن HSE با خرابی حین کار فرق دارد
در شروع برنامه، HAL_RCC_OscConfig منتظر پرچم آمادهشدن HSE، یعنی HSERDY، میماند. انتظار بر مبنای HAL_GetTick و حد پیکربندیشدهٔ 100 ms است؛ برای پیشروی این timeout، تیک باید کار کند. اگر آمادهنشدن منبع به HAL_TIMEOUT برسد، شرط کد تولیدشده وارد Error_Handler میشود و در این پروژه IRQها غیرفعال و برنامه در حلقه متوقف میشود.
این مسیر بهخودیخود برنامهٔ جایگزین نمیسازد یا ادامهٔ کار با HSI را پیاده نمیکند. Error_Handler میتواند علت دیگری هم داشته باشد؛ مقدار بازگشتی و تنظیم منبع را بررسی کنید، نه اینکه از نام تابع یک علت قطعی نتیجه بگیرید.

CSS یا سیستم امنیت کلاک، نظارت سختافزاری اختیاری بر HSE است. اگر فعال باشد و HSE یا PLL مبتنی بر آن منبع SYSCLK باشد، خرابی HSE میتواند انتخاب HSI و درخواست NMI را در پی داشته باشد؛ این رویداد Reset نیست. نگهداشتن 72 MHz، اصلاح همهٔ کلاکهای جانبی و بازتنظیم خودکار نرمافزار تضمین نمیشود.
CSS در هر 3 پروژهٔ این درس غیرفعال است. رسیدگی NMI و بازیابی در این firmware پیادهسازی نشده و خرابی تزریق نشده است. در طراحی بازیابی باید منبع واقعی، مقسمها، SystemCoreClock، تیک HAL و واحدهای وابسته بررسی شوند؛ جملهٔ کلی «همهٔ پریفرالها دقیقاً 9 برابر کند میشوند» برای منابع مستقل درست نیست. توضیح شرطی CSS را با کد ساختهشده یا آزمایش روی برد اشتباه نگیرید.
چه چیزی روی PA8 اندازه میگیریم؟
MCO خروجی انتخابی کلاک روی PA8 است، نه فرکانسسنج داخلی. در STM32F303xB/xC مقسم عمومی MCOPRE وجود ندارد؛ RCC_MCODIV_16 برای این هدف قابل استفاده نیست. انتخاب PLLCLK_DIV2 یک مسیر ثابت تقسیم بر 2 است و آرگومان مقسم همچنان RCC_MCODIV_1 میماند. وقتی PLL و SYSCLK برابر 72 MHz باشند، این مسیر خروجی 36 MHz میدهد؛ خروجی ادعایی SYSCLK/16 برای این پروژه نداریم.
| نمونهٔ واقعی | SYSCLK / HCLK | منبع MCO | فرکانس و دورهٔ اسمی |
|---|---|---|---|
A: gebrabit_lesson09_hsi |
8 / 8 MHz | HSI | 8 MHz، 125 ns |
B: gebrabit_lesson09_clock |
72 / 72 MHz | PLLCLK_DIV2 | 36 MHz، حدود 27.78 ns |
C: gebrabit_lesson09_hse_mco |
72 / 72 MHz | HSE | 8 MHz، 125 ns |

B پایهٔ ادامهٔ دوره است. برای مقایسهٔ HSI و HSE در یک فرکانس، A و C را انتخاب میکنیم؛ برای مشاهدهٔ خروجی مرتبط با PLL، B را جدا میسنجیم. دوره از رابطهٔ T = 1/f به دست آمده و مقدار اندازهگیریشده نیست.
پیشبینی، اتصال و ثبت نتیجه
- پیش از پروگرام، نام نمونه، منبع و فرکانس/دورهٔ مورد انتظار را در کاربرگ بنویسید. پروژههای A، B و C را روی هم کپی نکنید.
- PA8 و GND را با برچسب هدر و شماتیک پیدا کنید؛ شمارهٔ 29 پایهٔ بستهٔ IC است، نه شمارهٔ هدر. روی پایههای کریستال پروب نگذارید تا بار پروب نوسانساز را تغییر ندهد.
- برای A و C روش اتصال و تنظیم ابزار را یکسان نگه دارید. برای B سازگاری با 36 MHz را جدا بررسی کنید؛ شمارش فرکانس و دیدن شکل دقیق لبهها نیازهای یکسان ندارند. پهنای باند، نمونهبرداری، ظرفیت پروب و تنظیم تضعیف را با مشخصات ابزار تطبیق دهید، نه یک حد عمومی برای همهٔ ابزارها.
- زمین پروب را کوتاه و با روش مناسب متصل کنید؛ زمین بلند میتواند ringing و خطای دامنه بسازد. خروجی را به ولتاژ خارجی وصل نکنید. فرکانس واقعی، شرایط تغذیه/دما و عدم قطعیت مبنای زمانی ابزار را ثبت کنید.
این رابطه انحراف نسبت به مقدار اسمی را میدهد؛ با یک اندازهگیری کوتاه، پایداری بلندمدت یا جیتر را اثبات نمیکنیم. شکل همراه مدل آموزشی است، نه عکس میز آزمایش یا شکل موج ثبتشدهٔ برد.
تنظیمها در کد کجا دیده میشوند؟
| تنظیم | رجیستر/مسیر مربوط |
|---|---|
| روشنشدن منبع و Ready | RCC_CR: بیتهای HSEON/HSERDY و PLLON/PLLRDY |
| PREDIV | RCC_CFGR2 |
| منبع سیستم، مقسم AHB/APB و PLLMUL | RCC_CFGR |
| زمان انتظار Flash | FLASH_ACR: LATENCY |
خطوط زیر عین گزیدهٔ تنظیم PLL در تابع تولیدشدهٔ SystemClock_Config نمونهٔ B هستند؛ فقط بخوانید و تابع را دوباره تعریف نکنید:
RCC_OscInitStruct.HSEPredivValue = RCC_HSE_PREDIV_DIV1;
RCC_OscInitStruct.PLL.PLLState = RCC_PLL_ON;
RCC_OscInitStruct.PLL.PLLSource = RCC_PLLSOURCE_HSE;
RCC_OscInitStruct.PLL.PLLMUL = RCC_PLL_MUL9;
در IOC این پروژه، PA8 ابتدا GPIO_Output با نام MCO_SAFE_START و سطح Low است. پس از تابع موجود MX_GPIO_Init، کد کاربر تابع MCO را فراخوانی میکند. HAL همان نسخه PA8 را AF0، خروجی Push-Pull، سرعت High و بدون Pull میکند؛ فراخوانی دوباره یا ناخواستهٔ MX_GPIO_Init بعد از آن، PA8 را به خروجی GPIO عادی برمیگرداند و سیگنال MCO قطع میشود.
برای نمونهٔ B، اعلانها را فقط یک بار در بلوک موجود USER CODE PV فایل Core/Src/main.c قرار دهید:
volatile uint32_t clock_sysclk_hz = 0U;
volatile uint32_t clock_hclk_hz = 0U;
volatile uint32_t clock_pclk1_hz = 0U;
volatile uint32_t clock_pclk2_hz = 0U;
سپس این کد واقعی همان پروژه در بلوک موجود USER CODE 2، پس از مقداردهی GPIO، قرار دارد:
/* HAL configures PA8 as AF0 and selects the MCO source. */
HAL_RCC_MCOConfig(RCC_MCO, RCC_MCO1SOURCE_PLLCLK_DIV2, RCC_MCODIV_1);
/* Calculated from configuration constants/registers, not measured. */
clock_sysclk_hz = HAL_RCC_GetSysClockFreq();
clock_hclk_hz = HAL_RCC_GetHCLKFreq();
clock_pclk1_hz = HAL_RCC_GetPCLK1Freq();
clock_pclk2_hz = HAL_RCC_GetPCLK2Freq();
نمونههای A و C در پروژهٔ کامل، تنظیم MCO متناظر خود را دارند؛ تنها خط MCO را در یک پروژهٔ دارای تنظیم کلاک متفاوت عوض نکنید و بعد نتیجهٔ B را انتظار نداشته باشید. متغیرهای volatile برای مشاهدهٔ تنظیماند. توابع HAL فرکانس را از رجیسترها و ثابتهایی مانند HSE_VALUE حساب میکنند؛ این مقادیر اندازهگیری واقعی خروجی نیستند و تغییر ثابت متنی، کریستال را از نظر فیزیکی تنظیم نمیکند.
خودآزمایی
پرسش 1: چرا برای APB1 در HCLK برابر 72 MHz تقسیم بر 2 داریم؟
پاسخ: حداکثر مجاز این باس در این قطعه 36 MHz است. 72 تقسیم بر 2 برابر 36 میشود؛ عبور از حد، تنظیم معتبر دوره نیست.
پرسش 2: چرا در 72 MHz از 2 WS استفاده میکنیم؟
پاسخ: زمان دسترسی Flash به چرخههای انتظار مناسب نیاز دارد. WS ناکافی خارج شرایط مجاز است؛ وقوع فوری یک خطای معین تضمین نمیشود.
پرسش 3: آیا میتوان MCO را در این قطعه بر 16 تقسیم کرد؟
پاسخ: مقسم عمومی MCOPRE در xB/xC موجود نیست. در نمونهٔ B منبع PLLCLK_DIV2 خروجی 36 MHz میدهد و مقسم HAL برابر 1 است.
پرسش 4: اگر HSE هنگام راهاندازی آماده نشود چه میشود؟
پاسخ: با پیشروی تیک، انتظار HAL میتواند به HAL_TIMEOUT برسد؛ شرط کد تولیدشده وارد Error_Handler میشود. این نمونه بازیابی خودکار ندارد.
پرسش 5: آیا CSS فعال است و 72 MHz را هنگام خرابی حفظ میکند؟
پاسخ: در پروژههای همراه غیرفعال است. توضیح شرطی تغییر به HSI و NMI، تضمین حفظ فرکانس یا اصلاح نرمافزاری همهٔ بخشها نیست.
پرسش 6: چرا HAL_RCC_GetSysClockFreq فرکانسسنج نیست؟
پاسخ: از پیکربندی رجیستر و مقدار اسمی ثابتها حساب میکند؛ دورههای سیگنال واقعی را نسبت به یک مرجع زمانی نمیشمارد.
تمرینها
تمرین 1، پایه: با SYSCLK برابر 72 MHz، مقسم AHB برابر 2 و APB1 برابر 2، HCLK و PCLK1 و کلاک مسیر تایمر APB1 را حساب کنید. پاسخ: بهترتیب 36، 18 و 36 MHz. قاعده را فقط برای مسیر مشتق از APB به کار ببرید و زمان انتظار مناسب HCLK را جدا تعیین کنید.
تمرین 2، میانی: یک عدد فرضی 8.00024 MHz برای خروجی نامی 8 MHz داریم. انحراف ppm را حساب و بگویید آیا با همین عدد میتوان سلامت یا دقت کل برد را تأیید کرد. پاسخ: اختلاف 240 Hz و انحراف 30 ppm است؛ بدون عدم قطعیت ابزار، شرایط اندازهگیری و همهٔ شروط مشخصات، تأیید کامل برد یا کریستال نتیجه نمیشود. عدد فرضی را دادهٔ آزمایش ثبت نکنید.
تمرین 3، پیشرفته: ابتدا مدل verify_clocks_v2.py را روی رایانه اجرا کنید، سپس A و C را جدا بسازید و با ابزار مناسب خروجی PA8 را بسنجید. معیار پایان: ثبت نام پروژه، مقدار اسمی، مقدار واقعی یا خطای رخداده و شرایط ابزار در کاربرگ؛ مدل باید 8 دستهٔ بررسی را بگذراند، ولی قبولی آن مشاهدهٔ سختافزاری نیست. خرابی عمدی کریستال یا نوشتن کد CSS آزمایشنشده لازم نیست.
اگر خروجی با پیشبینی فرق داشت
| نشانه | پیش از نتیجهگیری بررسی کنید |
|---|---|
| Error_Handler در راهاندازی | کدام تابع و مقدار بازگشتی ناموفق بوده؟ HSE حالت کریستال درست و تیک فعال دارد؟ فقط از این نشانه خرابی کریستال نتیجه نگیرید |
| MCO انتظاررفته دیده نمیشود | نام نمونه، منبع انتخابی، ترتیب MX_GPIO_Init و MCO و محل PA8 را بررسی کنید |
| تقسیم /16 در کد ساخته نمیشود | قابلیت دقیق xC و شرطهای HAL را بخوانید؛ عدد خام مقسم سختافزاری نمیسازد |
| فرکانس محاسباتی با مشاهده فرق دارد | ثابتهای HSE_VALUE/HSI_VALUE و منبع واقعی را تطبیق دهید؛ ابزار و عدم قطعیتش را هم بررسی کنید |
| لبه یا دامنه نامناسب است | بار پروب، تنظیم تضعیف، اتصال زمین و مشخصات ابزار را بررسی کنید؛ یک موج بد بهتنهایی نقص کلاک را ثابت نمیکند |
تنظیمهای خارج حدود APB1 یا Flash را برای «دیدن نوع خطا» اجرا نکنید. این درس از پیکربندیهای مجاز و مقایسهٔ پیشبینی با مشاهده استفاده میکند.
شاهد ساخت و منابع همراه
هر 3 پروژه با CubeMX 6.14.0، پایگاه 6.0.140 و CubeF3 V1.11.6 تولید شدهاند. در 2026-11-02، با سورس بدون تغییر و GCC 13.2.1 در CMake Debug با -O0 -g3 -Wall -Werror پاک و بدون هشدار ساخته شدند. Flash نمونهٔ A برابر 8352 و B/C برابر 8372 بایت است. RAM لینک هر سه 1600 بایت، شامل data برابر 12، BSS برابر 48، همترازی 4 و رزرو heap/stack برابر 512/1024 است؛ مصرف اوج اجرا اندازهگیری نشده است.
مدل 8 دستهٔ بررسی و ابزار آرشیو 31 بررسی فایل، سورس و ELF را انجام میدهند. سورس/IOC، مجوزها و ELF/MAP واقعی قبلی همین پروژههای تأییدشده با منشأ مشخص همراه گزارشهای تازهاند؛ فایلهای آرشیوی را خروجی تازهدریافتشده از ساخت مجدد نمینامیم. اجرای CubeIDE، پروگرام، اسیلوسکوپ، خطای HSE و بازیابی CSS انجام نشدهاند.
منابع: DS9118 Rev 14، RM0316، شماتیک GB100ST V2.0، مشخصات AKER C3E و HAL نسخهٔ ثابت 953955a. برای مسیر گرافیکی از IOC کپی جدا و خروجی متناسب با IDE تولید کنید؛ ساخت CMake شاهد واردکردن پروژه به GUI نیست. در درس 10، NVIC مسیر درخواست وقفه و اولویتها را ادامه میدهیم.
دانلود فایلهای همراه درس 9
پروژهٔ واقعی شامل IOC و سورس، خروجیهای ELF/MAP، گزارش ساخت، مدل و کاربرگ، مجوزها و 6 تصویر همراه اسکریپت قابل ویرایش در بسته قرار دارند. راهنمای پروژه وضعیت واقعی ساخت و آزمون را توضیح میدهد. ابتدا ZIP را استخراج و README را بخوانید.
پیوند دانلود به نسخهٔ مشخص و بازبینیشدهٔ همراه مقاله متصل است.