وضعیت اعتبارسنجی: 2 پروژهٔ واقعی با CubeMX 6.14.0، DB 6.0.140 و CubeF3 1.11.6 تولید و با GCC 13.2.1 در ساخت پاک Debug با -O0 -g3 -Wall -Werror بدون خطا و هشدار کامپایل شده است. 2 بررسی مدل یا فایل اجرایی انجام شده است. پروگرام، اجرای برد، محیط گرافیکی CubeIDE و اندازهگیری واقعی انجام نشدهاند؛ 6 شکل این مقاله نمودار تألیفی یا مدلاند و شاهد آزمایش سختافزاری نیستند.
پیشنیاز: درس 9، درس 10. ترتیب این آموزش مطابق سند سفارش دوره است.
چرا شمارش زمان را به تایمر میسپاریم؟
فرض کنید میخواهید بدانید از شروع یک کار چه مدت گذشته است. شمارش تکرارهای یک حلقهٔ C مستقیماً واحد زمان نیست؛ نسخهٔ کامپایلر، بهینهسازی، کلاک و وقفهها روی آن اثر دارند. تایمر سختافزاری پالس یک منبع کلاک مشخص را میشمارد. CPU میتواند مقدارش را بخواند یا از رخداد آن استفاده کند؛ خود شمارش به اجرای مداوم حلقه نیاز ندارد. هزینهٔ نرمافزار، تلرانس کلاک و محدودیت سرویس رخدادها همچنان باقیاند.
HAL_Delay بر tick زمان HAL تکیه دارد، نه تعداد دستورهای یک حلقهٔ دلخواه. در پیادهسازی عادی، main را منتظر نگه میدارد ولی وقفههای مجاز همچنان میتوانند اجرا شوند. در این درس هنوز وقفهٔ تایمر یا PWM راه نمیاندازیم؛ هدف، شناخت واحد پایه و مشاهدهٔ CNT در دو سرعت است.
کدام تایمر روی STM32F303CBT6 موجود است؟
| تایمر | گذرگاه | CNT/ARR | شمارش | کانال Capture/Compare |
|---|---|---|---|---|
| TIM1 و TIM8 | APB2 | 16 بیت | صعودی، نزولی، مرکزی | 4؛ قابلیتهای مکمل و Break |
| TIM2 | APB1 | 32 بیت | صعودی، نزولی، مرکزی | 4 |
| TIM3 و TIM4 | APB1 | 16 بیت | صعودی، نزولی، مرکزی | 4 |
| TIM15 | APB2 | 16 بیت | صعودی | 2؛ یک خروجی مکمل |
| TIM16 و TIM17 | APB2 | 16 بیت | صعودی | 1؛ یک خروجی مکمل |
| TIM6 و TIM7 | APB1 | 16 بیت | صعودی | 0؛ مبنای زمان و تریگر داخلی |
این مقایسه از جدول 5 و بخش 3.17 دیتاشیت DS9118 Rev14 است. TIM8 در این تراشه موجود است؛ کمشدن پایههای بسته به معنی حذف خود تایمر نیست. برای خروجی خارجی باید جداگانه جدول پایه و AF بستهٔ LQFP48 را بررسی کرد. تمام کانالها و سیگنالهای مکمل لزوماً همزمان روی پایههای این برد قابل دسترس نیستند. TIM6/7 نیز برای شمارش یا وقفه به پایهٔ خارجی نیاز ندارند.
PSC همهٔ تایمرهای این جدول 16 بیتی است؛ حتی TIM2 با شمارندهٔ 32 بیتی. متن بخش 3.17.2 دیتاشیت دربارهٔ PSC تایمر 2 ناسازگاری دارد؛ محدودهٔ جدول 5 و تعریف رجیستر/درایور، ضریب 1 تا 65536 را نشان میدهد. عرض CNT را با PSC یکی نگیرید. SysTick و Watchdog نیز تایمرهایی با هدف دیگرند و جای کانالهای این جدول را نمیگیرند.

برد ثابت GB100ST V2.0، تراشه STM32F303CBT6 با LQFP48، فایلهای gebrabit_lesson16_psc71 و gebrabit_lesson16_psc7199. هر دو TIM2 داخلی، شمارش صعودی، ARR=0xFFFFFFFF، preload فعال و بدون وقفه یا کانال خروجی دارند؛ تفاوت IOC در PSC برابر 71 یا 7199 است. SysTick مبنای HAL میماند. پروژهٔ همراه CMake است؛ تولید و واردکردن خروجی STM32CubeIDE از IOC در پوشهای جدا، مسیر خواننده است و اینجا اجرا نشده است.
مدل ذهنی: کلاک، PSC، CNT و ARR
تقسیم کلاک پیش از شمارش
کلاک داخلی CK_INT وارد پیشتقسیمکننده میشود. در حالت کلاک داخلی سادهٔ این آزمایش، هر PSC+1 پالس ورودی یک تیک برای CNT میسازد. PSC=0 تقسیم بر 1 است؛ PSC=71 تقسیم بر 72. CNT مقدار جاری شمارش را نگه میدارد. ARR حد چرخهٔ شمارش را تعیین میکند، نه مقدارِ زمان بر حسب میکروثانیه.
f_tick = f_TIM / (PSC + 1) ; T_tick = (PSC + 1) / f_TIM
در شمارش صعودی عادی با ARR غیرصفر، مقادیر از 0 تا ARR طی میشوند؛ بنابراین هر دور ARR+1 تیک دارد. برای این حالت و بدون تکرار اضافی، دورهٔ سرریز از رابطهٔ زیر به دست میآید. آن را بدون بررسی حالت شمارش به مرکزتراز یا ARR=0 تعمیم ندهید.
T_update = (PSC + 1) × (ARR + 1) / f_TIM

رخداد Update با وقفه یکی نیست
Update میتواند مقدارهای بافر را به بخش فعال انتقال دهد و در شرایط معمول پرچم UIF در SR را یک کند. ایجاد رخداد بهخودیخود به معنی ورود CPU به ISR نیست؛ UIE در DIER، تنظیم NVIC و وضعیت ماسکها نیز مؤثرند. در این پروژه HAL_TIM_Base_Start استفاده شده و وقفهٔ تایمر فعال نشده است. جزئیات وقفه در درس 18 میآید.
سه شکل شمارش و شرط فرمول
در حالت صعودی، CNT از 0 به ARR میرسد و سپس به 0 برمیگردد. در نزولی، از ARR تا 0 کم و سپس بارگذاری مجدد میشود. TIM2/3/4 و TIM1/8 هر دو جهت را دارند؛ TIM6/7 و TIM15/16/17 تنها صعودیاند. در هر دو حالت لبهای ساده، فاصلهٔ دور کامل ARR+1 تیک است.
در حالت مرکزی، جهت در انتهای بالا و پایین عوض میشود؛ یک رفتوبرگشت کامل برای ARR مثبت، 2×ARR تیک دارد. پس با PSC و ARR یکسان، عبارت دقیق آن 2×ARR×(PSC+1)/f_TIM است و دقیقاً دو برابر فرمول ARR+1 نیست. رخدادهای Update در دو انتها و تنظیمات وقفه/تکرار را با دورهٔ کامل نمودار CNT اشتباه نگیرید. تنظیم CMS روی رفتار رخدادهای Capture/Compare نیز اثر دارد. این بخش مدل مفهومی است؛ پروژههای همراه فقط صعودیاند.

کلاک تایمر در پیکربندی پایهٔ دوره
روی این برد HSE اسمی 8MHz با PREDIV=/1 و PLL×9، SYSCLK/HCLK اسمی 72MHz میسازد. APB1 با تقسیم 2 برابر 36MHz و APB2 با تقسیم 1 برابر 72MHz است؛ Flash روی 2WS تنظیم شده است. در مسیر انتخابشدهٔ APB برای تایمر، اگر تقسیم APB برابر 1 باشد f_TIM=PCLK است و در غیر این صورت f_TIM=2×PCLK. بنابراین TIM2 روی APB1 با 72MHz شمارش میکند، نه 36MHz.
تایمرهای APB2 در تنظیم پایهٔ همین دوره از مسیر 72MHz استفاده میکنند. برخی تایمرهای پیشرفته انتخابهای کلاک دیگری نیز دارند؛ عبارت «همهٔ تایمرها همیشه 72MHz هستند» درست نیست. مرجع هر محاسبه، منبع و مقسم واقعی همان پروژه است.
PSC_1us = 72000000 / 1000000 – 1 = 71
PSC_100us = 72000000 / 10000 – 1 = 7199

| PSC | تیک | مدت یک دور کامل 32 بیتی | تیک در فاصلهٔ ایدهآل 100ms |
|---|---|---|---|
| 71 | 1us | 4294.967296s | 100000 |
| 7199 | 100us | 429496.7296s | 1000 |
این جدول خروجی مدل verify_timers.py با کلاک اسمی 72MHz است؛ اندازهگیری دیباگر یا تضمین فاصلهٔ HAL_Delay نیست. کلاک واقعی تلرانس دارد و Snapshotهای چند متغیر همزمان نیستند.
چرا PSC و ARR به Update نیاز دارند؟
PSC بافر دارد؛ نوشتن مقدار جدید لزوماً به معنی تغییر ضریب فعال در همان لحظه نیست. ARR وقتی ARPE فعال است در preload نگه داشته میشود و در Update مؤثر به مقدار فعال منتقل میشود. با ARPE خاموش، مقدار ARR بدون انتظار آن مرز اعمال میشود و تغییرش در میانهٔ شمارش میتواند دورهٔ گذار را غیرمنتظره کند. preload مشکل اعمال ناهمزمان مقدار جدید را کنترل میکند؛ نویز کلاک یا تأخیر نرمافزار را حذف نمیکند.
در HAL همین نسخه، TIM_Base_SetConfig مقدار ARR و PSC را تنظیم و با EGR.UG یک Update اولیه ایجاد میکند تا مقدارها بارگذاری شوند. در تنظیم این پروژه، UG میتواند UIF را هم یک کند. پیش از شروع، CNT صفر و UIF صریحاً پاک میشود. در تغییر تنظیمات هنگام اجرا، توقف/راهاندازی، جهت شمارش و اثر UG بر فاز را باید آگاهانه مدیریت کرد؛ این درس نمونهٔ تغییر زندهٔ PSC ارائه نمیکند و دو IOC مستقل دارد.

کانالها و اتصال داخلی تایمرها در یک نگاه
در Output Compare، مقایسهٔ CNT با CCRx میتواند بر خروجی یا رخداد کانال اثر بگذارد. PWM از همین منطق همراه مد کانال استفاده میکند. در Input Capture، یک رخداد ورودی مقدار شمارنده را در CCRx ثبت میکند. انتخاب پایه، AF، فیلتر و مد کانال بخش مستقلی از راهاندازی است؛ داشتن تایمر بهتنهایی خروجی روی پین تولید نمیکند. PWM و Capture در درسهای بعدی عملی میشوند.
یک تایمر میتواند منبع TRGO را انتخاب کند و تایمر سازگار دیگر از ورودی تریگر داخلی استفاده کند؛ برای نمونه شروع یا Reset شمارش را با سختافزار هماهنگ کند. مسیر ITR و قابلیت Slave برای هر نمونه باید از جدول اتصال داخلی همان تراشه بررسی شود؛ همهٔ تایمرها مسیر یا مد یکسان ندارند. شکل، مدل Master/Slave است و اتصال مشخص اجراشده را ثابت نمیکند. پروژهٔ همراه TRGO=Reset و MasterSlaveMode=Disable دارد؛ زنجیرهای فعال نشده است.

ساخت آزمایش و کد واقعی مشاهدهٔ CNT
در CubeMX مستقل تراشهٔ STM32F303CBTx را انتخاب کنید، کلاک پایهٔ درس 9 را نگه دارید و TIM2 را Internal Clock قرار دهید. Counter Mode=Up، Period=4294967295، Prescaler=71، Clock Division=DIV1 و Auto-reload preload=Enable است. گزینهٔ تولید فایل جدا برای هر پریفرال و Keep User Code فعال باشد؛ SWD روی PA13/PA14 حفظ شود. هیچ کانال PWM، Capture یا IRQ در این آزمایش لازم نیست.
CubeMX فایل tim.c را تولید میکند؛ HAL_TIM_Base_MspInit در همان فایل کلاک TIM2 را فعال میکند. HAL_TIM_Base_Init تنظیم را اعمال میکند اما شمارش را شروع نمیکند. در main، بعد از MX_TIM2_Init، USER CODE2 تابع HAL_TIM_Base_Start را با بررسی HAL_OK اجرا میکند؛ هر خطای HAL به Error_Handler میرود. تابع تولیدشده را جایگزین یا دوباره تعریف نکنید.
کدهای زیر قطعههای منتخب از پروژهٔ واقعاً کامپایلشدهاند. مسیر فایل و بلوک USER CODE همراه هر قطعه آمده است. قطعههای منتخب برنامهٔ مستقل نیستند؛ برای بازسازی، پروژهٔ کامل و فایل .ioc داخل ZIP را استفاده کنید. توابع تولیدشده را دوباره تعریف نکنید. اگر بلوک 3 نشان داده شده، آکولاد انتهای حلقهٔ واقعی نیز در آن قرار دارد.
Core/Src/main.c — USER CODE PV
/* USER CODE BEGIN PV */
volatile uint32_t timer_cnt_snapshot = 0U;
volatile uint32_t timer_psc_snapshot = 0U;
volatile uint32_t timer_arr_snapshot = 0U;
volatile uint32_t sample_number = 0U;
/* USER CODE END PV */
Core/Src/main.c — USER CODE 2
/* USER CODE BEGIN 2 */
__HAL_DBGMCU_FREEZE_TIM2();
__HAL_TIM_SET_COUNTER(&htim2, 0U);
__HAL_TIM_CLEAR_FLAG(&htim2, TIM_FLAG_UPDATE);
if (HAL_TIM_Base_Start(&htim2) != HAL_OK) { Error_Handler(); }
/* USER CODE END 2 */
Core/Src/main.c — USER CODE 3
/* USER CODE BEGIN 3 */
timer_cnt_snapshot = __HAL_TIM_GET_COUNTER(&htim2);
timer_psc_snapshot = htim2.Instance->PSC;
timer_arr_snapshot = __HAL_TIM_GET_AUTORELOAD(&htim2);
sample_number++;
HAL_Delay(100U);
}
/* USER CODE END 3 */
تنظیم تولیدشده؛ فقط برای خواندن
بخش زیر از تابع واقعی MX_TIM2_Init در Core/Src/tim.c انتخاب شده است. آن را در main دوباره ننویسید؛ CubeMX مالک این تابع است. تنظیمات را از IOC تغییر دهید و دوباره کد تولید کنید.
htim2.Instance = TIM2;
htim2.Init.Prescaler = 71;
htim2.Init.CounterMode = TIM_COUNTERMODE_UP;
htim2.Init.Period = 4294967295;
htim2.Init.ClockDivision = TIM_CLOCKDIVISION_DIV1;
htim2.Init.AutoReloadPreload = TIM_AUTORELOAD_PRELOAD_ENABLE;
if (HAL_TIM_Base_Init(&htim2) != HAL_OK)
{
Error_Handler();
}
آزمایش: اول پیشبینی، سپس مشاهده
پیش از پروگرام، انتظار دارید سرعت شمارش دو پروژه نسبت 100 به 1 داشته باشد. worksheet همراه، محل ثبت مشاهدهٔ واقعی است و اکنون pending است. ST-LINK را با SWDIO=PA13، SWCLK=PA14، زمین مشترک، مرجع 3.3V و NRST مطابق شماتیک V2.0 وصل کنید. 5V فقط به ورودی مجاز برد وصل میشود، نه پایهٔ3V3 یا MCU.
ابتدا پروژهٔ PSC71 را بسازید و پروگرام کنید. در اجرای آزاد، timer_cnt_snapshot، timer_psc_snapshot، timer_arr_snapshot و sample_number را ببینید. این متغیرها حدود هر HAL_Delay(100) یک بار بهروز میشوند؛ سربار حلقه و زمانبندی HAL نیز هست، بنابراین اختلاف دو snapshot الزاماً مقدار ستون 100ms مدل نیست. Live Expressions نمونهبرداری سریع و همزمان تضمین نمیکند و لازم نیست هر تغییر تیک را ببینید.
سپس پروژهٔ PSC7199 را جدا بسازید و همان مشاهده را تکرار کنید. اشتباه عمدی آموزشی، انتظار تیک 1us از این پروژه است؛ عدد PSC و نرخ مشاهدهشده را کنار هم توضیح دهید. کد عمداً __HAL_DBGMCU_FREEZE_TIM2 را فعال کرده است: هنگام halt، TIM2 متوقف میشود؛ زمان دیواری توقف دیباگر را جزو مدت شمارش نگیرید. هیچ ثبت دیباگر یا اندازهگیری برد در تهیهٔ این مقاله انجام نشده است.
عیبیابی با رجوع به مسیر واقعی برنامه
- اگر CNT حرکت نمیکند، پس از MX_TIM2_Init باید USER CODE2 و HAL_TIM_Base_Start اجرا شده باشد؛ در خطای برگشتی، Error_Handler حلقهٔ توقف دارد. همچنین halt عمدی دیباگر با freeze فعال، علت توقف سالم تایمر است.
- اگر فقط snapshot ثابت است، ابتدا sample_number و ادامهٔ main را بررسی کنید؛ HAL_Delay به SysTick فعال نیاز دارد. ثابتبودن پنجرهٔ دیباگر بهتنهایی ثابت نمیکند CNT سختافزاری متوقف است.
- اگر سرعت با انتظار فرق دارد، PSC داخل IOC هر نسخه و کلاک TIM2 را بررسی کنید؛ استفاده از 36MHz به جای 72MHz محاسبه را دو برابر خطا میکند.
- اگر Period در پنجره سقف 16 بیتی نشان میدهد، پروژه/تایمر اشتباه یا نمایش عدد را بررسی کنید؛ خروجی واقعی tim.c برای TIM2 مقدار 4294967295 دارد.
- اگر بعد از بازتولید کد کاربر گم شده، جای بلوکها و Keep User Code را بررسی کنید. شاهد مورد انتظار در ZIP همراه و فایل IOC ذخیره شده است.
پرسشهای خودآزمایی و پاسخ
- آیا شمارندهٔ32 بیتی TIM2 به معنی PSC32 بیتی است؟ پاسخ: خیر، PSC16 بیتی با ضریب 1 تا 65536 است.
- PSC=71 روی 72MHz چه تیکی میدهد؟ پاسخ: تقسیم 72، برابر 1MHz و 1us.
- چرا در APB1=36MHz این پروژه f_TIM2=72MHz است؟ پاسخ: تقسیم APB1 برابر 2 است و مسیر تایمر دو برابر PCLK1 میشود.
- آیا UIF=1 حتماً ISR اجرا کرده است؟ پاسخ: خیر؛ درخواست مجاز، NVIC و شرایط CPU نیز لازماند و در این درس IRQ فعال نیست.
- آیا همهٔ تایمرها مرکزی میشمارند؟ پاسخ: خیر؛ برای نمونه TIM6/7 و TIM15/16/17 فقط صعودیاند.
- آیا یک اختلاف snapshot زمان واقعی 100ms را ثابت میکند؟ پاسخ: خیر؛ HAL، سربار حلقه، freeze و خواندن دیباگر اثر دارند.
تمرین
- با دو پروژهٔ همراه، نسبت سرعت مورد انتظار را پیشبینی و مشاهدهها را با شرایط دیباگر ثبت کنید. اگر نسبت دقیق 100 نشد، روش نمونهبرداری را توضیح دهید؛ عدد مدل را بهعنوان اندازهگیری گزارش نکنید.
- برای یک شمارندهٔ16 بیتی با تیک 1us، مدت دور کامل را حساب کنید و با TIM2 مقایسه کنید: جواب مدل 65.536ms در برابر 4294.967296s است. توضیح دهید چرا استفاده از ARR کوچکتر بازهٔ قابل اندازهگیری را عوض میکند.
منابع و فایلهای همراه
| موضوع | مرجع بررسیشده |
|---|---|
| فهرست و قابلیتها، عرضها و پایه | DS9118 Rev14، جدول 5، بخش 3.17 و جدول 13 |
| ترتیب تنظیم ARR/PSC/UG و شروع | همان HAL؛ TIM_Base_SetConfig، HAL_TIM_Base_Init و HAL_TIM_Base_Start |
| محدودیت ARR=0 و دسترسی رجیستر | F3 LL؛ LL_TIM_SetAutoReload |
| نمونهٔ رسمی نزدیک | CubeF3 v1.11.6؛ TIM_TimeBase برای برد دیگر و TIM3 |
| اتصال برد | شماتیک GB100ST V2.0 |
source-evidence.txt و گزارش ساخت، کد همان نسخه را ثبت میکنند. شکلها تألیفی و محاسبات مدلاند؛ تصویر واقعی محیط نرمافزار یا شاهد سختافزار نیستند.
دانلود فایلهای همراه این آموزش
پروژهٔ واقعی با فایل .ioc، منبع کامل، خروجی ELF/MAP، گزارش ساخت بدون هشدار، اسکریپت بررسی، کاربرگ آزمایش و 6 نمودار آموزشی با فایل ترسیم. محتوا داخل ZIP قرار دارد؛ اجرای برد و اندازهگیری واقعی انجام نشدهاند.
- پوشهٔ درس 16 در گیتهاب
- دانلود همهٔ فایلهای همراه ـ ZIP، حدود 2611 kB
- راهنمای استفاده از فایلهای این درس
دانلود به نسخهٔ مشخص همراه مقاله متصل است. ابتدا ZIP را استخراج و راهنما را مطالعه کنید.