فرض کنید میخواهید به یک مدار آزمایشی ولتاژی نزدیک 1.65 V بدهید و بعد آن را کم یا زیاد کنید. با نوشتن عدد در DAC میتوان یک سطح آنالوگ انتخاب کرد؛ اما عدد درست، بهتنهایی ولتاژ دقیق زیر هر بار را تضمین نمیکند. در این درس چند عدد را روی PA4 اعمال و با مولتیمتر، اثر مرجع ولتاژ، بافر و بار را مقایسه میکنیم.
پیشنیاز، مبانی ADC در درس 21 است. مثال برای STM32F303CBT6 در بستهٔ LQFP48 و برد GB100ST V2.0 آماده شده است. کدها واقعاً ساخته شدهاند؛ نتیجهٔ ولتاژ روی برد هنوز اندازهگیری نشده است.
DAC چه میکند و چه تفاوتی با PWM دارد؟
DAC مخفف Digital-to-Analog Converter یا مبدل دیجیتال به آنالوگ است. یک کد عددی را به سطح آنالوگ تبدیل میکند. کد 12 بیتی 4096 انتخاب از 0 تا 4095 دارد؛ بنابراین «آنالوگ» به معنی داشتن بینهایت سطح یا نبود پله نیست. خروجی برای رسیدن به مقدار جدید نیز زمان نشست دارد.
PWM میان سطح پایین و بالا سوئیچ میکند؛ با فیلتر میتوان میانگین آن را به سطح نرمتری تبدیل کرد. انتخاب فیلتر میان کاهش ریپل و سرعت پاسخ مصالحه دارد. DAC سطح نمونه را مستقیماً انتخاب و نگه میدارد، ولی خروجی موجی آن هم میتواند به فیلتر نیاز داشته باشد. هیچکدام بدون توجه به بار و محدوده، منبع تغذیهٔ مدار قدرت یا بلندگو نیستند.
عدد 12 بیتی چگونه به ولتاژ مربوط میشود؟
در رابطهٔ ایدهآل همین DAC، DOR کد خروجی و VREF+ ولتاژ مرجع است. در بستهٔ LQFP48 مرجع با تغذیهٔ آنالوگ VDDA مرتبط است؛ برای محاسبهٔ واقعی مقدار آن را اندازه بگیرید. ریل 3V3 برد اسمی است و نباید آن را دقیقاً 3.300000 V فرض کرد.
V_ideal(DOR=2048, VREF+=3.3 V) = 1.65 V
مخرج 4096 مطابق مدل انتقال RM0316 و AN3126 است؛ 4095 بیشترین کد است، نه مخرج این تبدیل. بنابراین کد 4095 در مدل ایدهآل یکLSB از مرجع کمتر است. این رابطه دربارهٔ خروجی ایدهآل است؛ offset، gain، خطیبودن، مرجع، بار و محدودهٔ بافر در ولتاژ واقعی اثر دارند. به همین دلیل اصلاح مخرج 4095 سند سفارش به 4096 ، وعدهٔ رسیدن به ریل یا دقت مطلق نیست.

| کد | ولتاژ مدل با مرجع اسمی 3.3 V | ولتاژ واقعی |
|---|---|---|
| 0 | 0 | باید اندازهگیری شود |
| 1024 | 0.825 | باید اندازهگیری شود |
| 2048 | 1.65 | باید اندازهگیری شود |
| 3072 | 2.475 | باید اندازهگیری شود |
| 4095 | 3.2992 | باید اندازهگیری شود |
عددهای 1024 ، 2048 و 3072 بهترتیب یکچهارم، نصف و سهچهارم مرجع ایدهآلاند.0 و 4095 برای دیدن محدودیت نزدیک ریلها در آزمایش قرار داده شدهاند؛ انتظار نداریم بافر روشن همان جدول ایدهآل را در دو انتها دقیقاً دنبال کند. شکل انتقال، شماتیک مفهومی است و منحنی اندازهگیریشدهٔ این برد نیست.
کانالها و اتصال روی همین تراشه
STM32F303CBT6 دو کانال یک واحد DAC دارد: DAC_OUT1 روی PA4 و DAC_OUT2 روی PA5. نام PA5 به معنی وجود یک واحد مستقل DAC2 نیست. در پروژهٔ حاضر فقط کانال 1 روی PA4 فعال شده است. نام منطقی PA4 به پایهٔ بدنه 14 و PA5 به پایهٔ بدنه 15 در LQFP48 مربوط است؛ این اعداد، شمارهٔ هدر برد نیستند. مسیر هدر را از شماتیکV2.0 بررسی کنید.
PA4 در خروجی تولیدشده Analog و بدون Pull تنظیم شده است. این پایهٔ آنالوگ را ورودی 5 V فرض نکنید. ورودی تغذیهٔ 5 V برد فقط به ورودی تغذیهٔ مجاز برد میرود و رگولاتور، ریل اسمی 3.3 V میسازد؛ 5 V را به PA4 یا 3V3/MCU وصل نکنید. برای خود DAC، جدول 75 بازهٔ VDDA برابر 2.4 تا 3.6 V را مشخص کرده است؛ این با بازهٔ کلی تغذیهٔ بعضی بخشهای MCU یکی نیست.
DHR، DOR و چینش بیتها
عدد تازه ابتدا در DHR، یعنی رجیستر نگهدارندهٔ داده، نوشته میشود. DOR رجیستر دادهٔ خروجی است که کدِ مسیر تبدیل را نشان میدهد. این دو رجیستر دیجیتالاند؛ خواندن DOR اندازهگیری ولتاژ نیست. زمان انتقال کد به خروجی به انتخاب تریگر بستگی دارد.
برای کانال 1 ، DHR12R1 کد 12 بیتی را در بیتهای 11 تا 0 ، DHR12L1 در بیتهای 15 تا 4 و DHR8R1 کد 8 بیتی را در بیتهای 7 تا 0 میگیرد. چینش چپ و راست محل بیتها را عوض میکنند، نه تعداد بیتهای DAC را. دادهٔ آمادهشده باید با رجیستر و API انتخابی سازگار باشد؛ پروژهٔ همراه فقط از DAC_ALIGN_12B_R و کد 0 تا 4095 استفاده میکند.

بدون تریگر، تریگر نرمافزاری و تریگر تایمر
در پروژه DAC_TRIGGER_NONE انتخاب شده است: تریگر غیرفعال است و نوشتن داده، مسیر بهروزرسانی معمول را راه میاندازد. این حالت را با انتخاب DAC_TRIGGER_SOFTWARE یکی ندانید؛ دومی مسیر SWTRIG را انتخاب میکند. در HAL همین نسخه، HAL_DAC_Start وقتی آن انتخاب نرمافزاری برقرار باشد، SWTRIG مربوط را تولید میکند. با انتخاب تریگر سختافزاری، دادهٔ آمادهشده منتظر رخداد منبع انتخابی میماند؛ تولید دورهای با تایمر در درس 25 میآید. اگر زمان نوشتن یا تریگر نرمافزاری به اجرای main وابسته باشد، کارهای دیگر میتوانند فاصلهٔ بهروزرسانیها را تغییر دهند. تریگر تایمر زمان انتقال را به رویداد کلاکشدهٔ سختافزار میسپارد؛ داده همچنان باید بهموقع آماده شود و دقت کلاک و نشست خروجی هم محدودیت دارند.
در این آزمایش ابتدا SetValue برای کد اولیه و سپس Start اجرا میشود. در حلقه، چون انتخاب NONE است، برای هر پله Start تازه لازم نیست. ترتیب را بدون بررسی مد به پروژهٔ تریگر خارجی تعمیم ندهید؛ نوشتن DHR بهتنهایی جای تریگر انتخابشده را نمیگیرد. زمان دقیق انتقال داخلی یا نشست آنالوگ را از فاصلهٔ دستورهای C نتیجه نمیگیریم.

بافر خروجی چه چیزی را تغییر میدهد؟
بافر خروجی مرحلهای برای کاهش امپدانس و بهترکردن توان درایو در محدودهٔ مجاز است. روشنبودن آن به معنی خروجی ایدهآل یا دسترسی دقیق به 0 V وVDDA نیست. DS9118Rev14 در جدول 75 برای بافر روشن، محدودهٔ 0.2 V تاVDDA−0.2 V را با شرایط بار مشخص میدهد. این عددها سقف مشخصاتاند؛ نباید خروجی را یک مدل «برش دقیق روی 0.200 و 3.100 V» فرض کرد.
همان جدول، بار مقاومتی به زمین را حداقل 5 kΩ، بهVDDA را حداقل 25 kΩ و ظرفیت بار را حداکثر 50pF مشخص میکند. رعایت جهت بار مهم است. مقاومت 10 kΩ به زمین برای مقایسهٔ این درس از حد مقاومتی کوچکتر نیست، ولی مشخصات مرجع، ظرفیت ابزار و سایر شرایط هنوز باید بررسی شوند.
با خاموشکردن بافر، امپدانس خروجی بیشتر میشود؛ عدد 15 kΩ در دیتاشیت حداکثر است، نه مقاومت دقیق یا نوعیِ ثابت. در یک مثال ساده اگر منبع را فرضاً 15 kΩ و بار را 10 kΩ مدل کنیم، نسبت تقسیم 0.4 میشود. این فقط اثر بارگذاری را توضیح میدهد؛ نمیتوان برای تمام کدها افت 60% یا خروجی 0.66 V را قطعی دانست. بیباربودن هم به معنی خطای صفر یا رسیدن دقیق به ریلها نیست.

زمان نشست و بار خازنی
پس از عوضشدن کد، خروجی زمانی لازم دارد تا وارد ناحیهٔ خطای مشخص شود. جدول 75 برای گذار تماممقیاس تا±1LSB، با Rload حداقل 5 kΩ و Cload حداکثر 50pF، زمان نشست نوعی 3 us و حداکثر 4 us و زمان بیدارشدن حداکثر 10 us را میدهد. اینها با شروط دیتاشیتاند؛ شکل پاسخ پلهٔ مقاله، آموزش مفهوم است و اندازهگیری یا شبیهسازی دقیق مدار داخلی این تراشه نیست.
پروب، سیم و ورودی ابزار به ظرفیت بار اضافه میکنند. اتصال خازن بزرگ مستقیم به PA4 یا یک ترمینیشن 50 اهم میتواند شرایط مجاز را نقض کند. برای بارهای دیگر باید بافر خارجی و مدار رابط مناسب طراحی شود؛ صرف خاموشکردن بافر داخلی راهحل همهٔ بارها نیست. در آزمایش DC این درس، هر پله حدود 2 ثانیه نگه داشته میشود، ولی باز هم زمان و روش قرائت ابزار را ثبت کنید.

تنظیم CubeMX و نقش هر گزینه
- تراشهٔ STM32F303CBTx را انتخاب و تنظیم پایهٔ دوره را حفظ کنید: HSE8MHz، PLL×9 ، HCLK72MHz، APB1=36 MHz، APB2=72 MHz و Flash2WS. کلاک DAC با نرخ زمانی عوضکردن پله در main یکی نیست.
- DAC_OUT1 را روی PA4 فعال، Trigger را None و Output Buffer را Enable کنید. تولید فایل جدا و Keep User Code را روشن نگه دارید و SWD روی PA13/PA14 محفوظ بماند.
- در خروجی واقعی، MX_DAC_Init در dac.c، HAL_DAC_Init و HAL_DAC_ConfigChannel را اجرا میکند؛ MSP کلاک DAC و GPIOA و مد Analog پایه را تنظیم میکند. آن تابعها را در main دوباره تعریف نکنید.
- پروژهٔ buffer_off فقط انتخاب DAC_OUTPUTBUFFER_DISABLE را عوض میکند؛ کد کاربر و ترتیب آزمایش یکساناند. فایلIOC هر نسخه همراه است.
عددها و شروع کانال در کد واقعی
کدهای زیر از پروژهٔ واقعاً کامپایلشدهٔ buffer_on انتخاب شدهاند و برنامهٔ مستقل نیستند. محل اول Core/Src/main.c، بلوکPV برای جدول و متغیرها و محل دوم بلوک 2 پس از راهاندازی تولیدشده است. برای ساخت، ZIP کامل را بهکار ببرید.
/* USER CODE BEGIN PV */
static const uint16_t step_codes[5] = {0U, 1024U, 2048U, 3072U, 4095U};
volatile uint32_t active_step = 0U;
volatile uint32_t requested_dac_code = 0U;
volatile uint32_t dac_output_register = 0U;
/* USER CODE END PV */
/* USER CODE BEGIN 2 */
if (HAL_DAC_SetValue(&hdac, DAC_CHANNEL_1, DAC_ALIGN_12B_R, step_codes[0]) != HAL_OK)
{ Error_Handler(); }
if (HAL_DAC_Start(&hdac, DAC_CHANNEL_1) != HAL_OK) { Error_Handler(); }
/* USER CODE END 2 */
عوضکردن پله و خواندن رجیستر
این بخش در Core/Src/main.c، USER CODE3 است؛ آکولاد پایانی while(1) در همان بلوک واقعی قرار دارد؛ در گزیدهٔ زیر فقط دستورهای داخل حلقه را نشان میدهیم. پس از نوشتن کد، برنامه منتظر میماند، DOR را میخواند و شاخص پله را جلو میبرد. HAL_Delay به مبنای SysTick متکی است؛ 2 ثانیه، زمانبندی دقیق ابزار اندازهگیری نیست.
/* USER CODE BEGIN 3 */
requested_dac_code = step_codes[active_step];
if (HAL_DAC_SetValue(&hdac, DAC_CHANNEL_1, DAC_ALIGN_12B_R, requested_dac_code) != HAL_OK)
{ Error_Handler(); }
HAL_Delay(2000U);
dac_output_register = HAL_DAC_GetValue(&hdac, DAC_CHANNEL_1);
active_step = (active_step + 1U) % 5U;
/* USER CODE END 3 */
requested_dac_code کد درخواستشده و dac_output_register کد خواندهشده از DOR است؛ هیچکدام نمونهٔ ولتاژ نیستند. active_step پس از انتظار تغییر میکند، پس خواندن چند متغیر دیباگر الزاماً snapshot یکسان نمیسازد. SetValue در پیادهسازی قوی همین F3 پس از نوشتن HAL_OK برمیگرداند؛ این وضعیت، صحت ولتاژ یا بار را آزمایش نمیکند. مقدار برگشتی فراخوانیهای HAL در کد بررسی شده است.
آزمایش: پیشبینی، سپس اندازهگیری با مولتیمتر
وسایل: برد و ST-LINK، مولتیمتر DC با مشخصات ورودی معلوم، مقاومت 10 kΩ ترجیحاً 1% و سیم رابط. ابتدا برد خاموش باشد، محل PA4 و زمین را از شماتیک پیدا و سیمها را بررسی کنید. ورودی مثبت ولتاژ مولتیمتر به PA4 و COM به GND میرود؛ ابزار نباید در حالت جریان، خروجی را اتصال کوتاه کند. مقاومت بار در مرحلهٔ بعد بین PA4 وGND قرار میگیرد.

- پیش از اتصال، برای هر کد ولتاژ ایدهآل را با مرجع اسمی بنویسید و مشخص کنید کدام کدها نزدیک محدودهٔ بافرند. جدول را پیشبینی بنامید، نه نتیجهٔ آزمایش.
- پروژهٔ buffer_on را بسازید و پروگرام کنید. مرجع واقعی و هر پنج پله را با ورودی پرامپدانس ابزار ثبت کنید. شرایط بار، ظرفیت، زمان قرائت و واحد ولتاژ را در worksheet بنویسید.
- با خاموشکردن تغذیه، مقاومت 10 kΩ به زمین را اضافه و آزمایش همان پنج سطح را تکرار کنید. فقط اضافهکردن یک بار، نباید با تغییر مرجع یا تنظیم مولتیمتر مخلوط شود.
- همین دو حالت را با پروژهٔ buffer_off مقایسه کنید. نتیجهٔ واقعیِ بارگذاری را ثبت کنید؛ مقدار حداکثر 15 kΩ را به جای مقاومت واقعی جا نزنید. خود مولتیمتر هم مقاومت ورودی دارد؛ برای مثال، در مدل فرضی منبع 15 kΩ و ورودی ابزار 1 MΩ، بارگذاری حدود 1.48% است. مقاومت و ظرفیت واقعی ابزار را از مشخصات همان ابزار بگیرید؛ «پرامپدانس» به معنی بیبار مطلق نیست.
آزمایش خطای آموزشی این است که برای کد 4095 انتظار دقیق 3.3 V داشته باشید و بعد مدل مرجع و headroom را بررسی کنید. اختلاف انتهای دامنه بهتنهایی ثابت نمیکند SetValue خراب است. هنوز هیچیک از این ولتاژها در تهیهٔ این درس روی برد ثبت نشده و worksheet در وضعیت pending است.
عیبیابی بر اساس همین مسیر
| نشانه | بررسی مرتبط |
|---|---|
| DOR یا خروجی تغییر نمیکند | بررسی کنید main از Init و Start گذشته و requested_dac_code تغییر میکند. اگر پروژهٔ دیگری Trigger سختافزاری دارد، بدون تریگر انتظار انتقال معمول نداشته باشید؛ نسخهٔ حاضر NONE است. |
| نزدیک صفر یا انتهای دامنه با مدل فرق دارد | مرجع واقعی، بافر روشن و محدودهٔ جدول 75 را بررسی کنید؛ خروجی را برش دقیق روی 0.2 V یا 3.1 V فرض نکنید. |
| زیر بار افت زیاد دیده میشود | انتخاب buffer_off، مقدار و جهت بار و مشخصات ورودی ابزار را بررسی کنید؛ مقاومت 15 kΩ مقدار دقیق منبع نیست. |
| کد درست است ولی همهٔ ولتاژها مقیاس متفاوت دارند | VREF+/VDDA را اندازه بگیرید؛ مرجع در صورت کسر ضرب میشود و مخرج 4096 ثابت میماند. offset و gain و ابزار هم میتوانند مؤثر باشند. |
| در Error_Handler مانده است | محل رسیدن به handler و مقدار برگشتی HAL را پیدا کنید؛ توقف CPU بهتنهایی وقوع یک خطای آنالوگ مشخص را ثابت نمیکند. |
| پاسخ گذرا یا نوسان نامطلوب است | اتصال، بار خازنی و پروب و شرایط جدول 75 را بررسی کنید؛ از یک نشانه، علت قطعی مانند C>50pF نتیجه نگیرید. |
اعتبارسنجی و محدودیت تحویل
هر دو پروژه با CubeMX6.14.0 ، DB6.0.140 و CubeF3V1.11.6 تولید و با GCC13.2.1 در ساخت پاک CMake Debug با -O0 -g3 -Wall -Werror بدون خطا و هشدار ساخته شدهاند. هر نسخه 8800 بایت Flash و 1616 بایت RAM به حساب ناحیهٔ استفاده/رزروشدهٔ linker دارد؛ RAM شامل رزرو heap/stack است، نه اندازهگیری مصرف زمان اجرا. اسکریپت مدل 8 بررسی عددی را میگذراند.
پروگرام، اجرای برد، مولتیمتر، اسیلوسکوپ و CubeIDEگرافیکی انجام نشدهاند. برای CubeIDE فایلIOC را در CubeMX مستقل باز و خروجی STM32CubeIDE را در پوشهای جدا تولید و وارد کنید. شکلها نمودار تألیفی یا مدلاند؛ اسکرینشات یا شاهد اندازهگیری نیستند. منابع/IOC و ELF/MAP همان ساخت در فایلهای همراه قرار دارند.
خودآزمایی با پاسخ
پرسش 1: چرا 4095 مخرج تبدیل ایدهآل این DAC نیست؟
پاسخ: 4095 بیشترین کد 12 بیتی است؛ وزن هر گام مدل VREF+/4096 است. بیشترین کد در مدل یکLSB زیر مرجع میماند.
پرسش 2: آیا PA5 یک DAC2 مستقل است؟
پاسخ: خیر؛ DAC_OUT2 کانال دوم همان واحد دوکاناله است. پروژهٔ حاضر فقط کانال 1 رویPA4 را فعال میکند.
پرسش 3: DHR و DOR چه فرقی دارند؟
پاسخ: DHR دادهٔ آماده را میگیرد؛ DOR کد خروجی را نشان میدهد. زمان انتقال به انتخاب تریگر وابسته است و خواندن DOR ولتاژ را نمیسنجد.
پرسش 4: آیا Trigger=None همان انتخاب Software است؟
پاسخ: خیر؛ NONE تریگر را غیرفعال میکند. SOFTWARE مسیر SWTRIG متفاوتی دارد و Start در HAL مطابق همان انتخاب عمل میکند.
پرسش 5: چرا نمیتوان افت زیر بار را با 15 kΩ دقیق حساب کرد؟
پاسخ: 15 kΩ حداکثر دیتاشیت است، نه مقاومت واقعی ثابت در همهٔ کدها؛ مرجع و خطاهای آنالوگ و بار هم دخیلاند.
پرسش 6: آیا کد 4095 با بافر روشن باید دقیقاً مرجع را بدهد؟
پاسخ: خیر؛ حتی مدل ایدهآل یکLSB پایینتر است و بافر نیز محدودهٔ نزدیک ریل و خطاهای خود را دارد.
تمرین
- با فرض مرجع 3.3 V، کد مناسب برای ولتاژ ایدهآل 1.2 V را با گردکردن به عدد صحیح پیدا کنید و ولتاژ مدل آن کد را دوباره حساب کنید. مرجع واقعی و خطای گردکردن را از خطای اندازهگیری جدا گزارش کنید.
- چهار حالت بافر روشن/خاموش و بار ابزار تنها/ابزار همراه 10 kΩ به زمین را برای پنج کد مقایسه کنید. تفاوت میانی و نزدیک ریلها را با شرایط دیتاشیت توضیح دهید؛ جدول افت 60% از پیش ساخته را جای مشاهده نگذارید.
- برای مصرفکنندهای با بار کوچکتر از محدودهٔ مجاز یا ظرفیت زیاد، یک رابط خروجی با بافر خارجی پیشنهاد کنید. معیارهای محدودهٔ ورودی/خروجی، جریان، پایداری، مرجع و زمان نشست را فهرست و سپس راه آزمون را مشخص کنید؛ هیچ مدار قدرت آزمایشنشدهای را مستقیم به PA4 وصل نکنید.
منابع فنی
DS9118 Rev14 ، جدول 13 برای پایهها و جدول 75 برای محدوده و بار و زمانها؛ RM0316 ، بخش 16.5.3 برای انتقال DAC و AN3126 Rev6 October2026 ، صفحه 2 برای رابطهٔ 4096 مرجع مدلاند. محدودهٔ مدل را به مقدار واقعی آزمایش تعمیم ندهید.
SetValue و ConfigChannel برای این F3 در stm32f3xx_hal_dac_ex.c و Start/GetValue در stm32f3xx_hal_dac.c بررسی شدهاند؛ stubهای ضعیف فایل عمومی را با پیادهسازی قویِ انتخابشده یکی نگیرید. نمونهٔ رسمی نزدیک DAC_SimpleConversion و مرجع اتصال شماتیکV2.0 برد است.
دانلود پروژه و فایلهای همراه درس 24
داخل ZIP، سورس کامل و IOC، خروجی واقعی ELF/MAP و گزارش ساخت، محاسبات قابل تکرار، کاربرگ آزمایش و 6 تصویر با اسکریپت قابل ویرایش قرار دارد. ابتدا بسته را استخراج و README را بخوانید.
این پیوند دانلود به نسخهٔ مشخص همراه مقاله متصل است. ساخت موفق برنامه و مدل محاسباتی، به معنی انجام آزمایش روی برد نیست.