وضعیت بررسی: مشخصات و مدل محاسباتی بررسی شدهاند؛ این درس کد میکروکنترلر یا نتیجهٔ آزمون روی برد ندارد.
یک کنترلکنندهٔ دما چگونه کار میکند؟
فرض کنید یک دستگاه باید وقتی دما از حد مشخصی بالاتر رفت، فن را روشن کند. حسگر اطلاعات دما را میدهد، برنامه تصمیم میگیرد و مدار خروجی فرمان روشنشدن فن را اجرا میکند. این همان مسیر «ورودی، تصمیم و خروجی» است. برای چنین کاری میتوان از یک میکروکنترلر استفاده کرد؛ برای راهاندازی خود فن معمولاً مدار درایور مناسب لازم است، نه اتصال مستقیم موتور به پایهٔ تراشه.
هدف این درس شناخت 3 چیز است: هستهٔ پردازشی، تراشه و برد. هسته، مانند Cortex-M4، دستورها را اجرا میکند. تراشهٔ STM32F303CBT6 علاوه بر هسته، حافظه و بخشهای جانبی دارد. برد GebraBit GB100ST V2.0 همین تراشه را همراه تغذیه، کریستال، LED، کلید و اتصالهای لازم در اختیار ما میگذارد. پس نام هسته، نام تراشه و نام برد، جای یکدیگر استفاده نمیشوند.
میکروکنترلر با میکروپروسسور چه تفاوتی دارد؟
میکروکنترلر یا MCU معمولاً هسته، حافظهٔ برنامه، حافظهٔ داده و چند بخش ورودی/خروجی را در یک تراشه جمع میکند. برای خواندن حسگر و کنترل خروجی، این یکپارچگی کار را ساده میکند. در مقابل، یک پردازندهٔ کاربردی یا MPU در سامانهای مانند رایانه اغلب همراه حافظه و مدارهای پشتیبان بیرونی به کار میرود و برای اجرای نرمافزارهای بزرگ مناسب است.
این مقایسه یک الگوی رایج است، نه قانون بدون استثنا: بعضی میکروکنترلرها حافظهٔ خارجی دارند و بعضی پردازندهها منابع زیادی را درون خود مجتمع میکنند. نیاز به سیستمعامل، سرعت راهاندازی، ولتاژ تغذیه و زمان پاسخ را باید برای همان قطعه و برنامه بررسی کرد. میکروکنترلر بهخودیخود پاسخ بدون تأخیر یا کاملاً قطعی را تضمین نمیکند.

در شکل، نمونهٔ یک MCU یکپارچه با نمونهٔ یک MPU کاربردی مقایسه شده است. برای انتخاب واقعی، اندازهٔ برنامه، نوع ورودی/خروجی، توان و شرایط زمانی پروژه را میسنجیم؛ صرف نام MCU یا MPU کافی نیست.
Cortex-M چیست و M4 چه امکاناتی دارد؟
Arm طراحی هسته و معماری پردازنده را عرضه میکند و سازندگانی مانند ST آن را در تراشهٔ خود به کار میگیرند. اعضای Cortex-M مجموعهای از انتخابها برای کنترل و پردازش در سامانههای توکار هستند. شمارهٔ بزرگتر به معنی مناسبتر بودن برای هر پروژه نیست.
| هسته | تفاوتی که برای شروع مهم است |
|---|---|
| M0 و M0+ | هستههای جمعوجور برای کنترل؛ مجموعهٔ دستورهای Thumb آنها با مجموعهٔ کاملتر M4 یکسان نیست. |
| M3 | دستورهای Thumb-2 و امکانات کنترل عمومی؛ بدون FPU. |
| M4 | دستورهای Thumb-2 و DSP و امکان FPU اختیاری در طراحی هسته؛ در STM32F303، FPU تکدقت وجود دارد. |
| M7 | خط لولهٔ پیشرفتهتر و امکاناتی مانند کش، وابسته به پیادهسازی؛ مشخصات خود تراشه ملاک است. |
این جدول همهٔ هستههای امروز را پوشش نمیدهد. مدلهایی مانند M23، M33 و M55 هم وجود دارند. ویژگی هسته را با محصول واقعی اشتباه نگیرید؛ مثلاً STM32F303 این دوره، Cortex-M4 است و D-Cache ندارد. این جدول یا شکل، اندازهگیری سرعت یا مصرف انرژی نیست.

Thumb-2، FPU و DSP را ساده بشناسیم
Thumb-2 مجموعهای از دستورهای 16 و 32 بیتی است. این ترکیب به بیان عملیات و فشردگی کد کمک میکند، اما اندازه و سرعت نهایی به برنامه و کامپایلر وابستهاند. به معنی 16 بیتی شدن خود هستهٔ 32 بیتی هم نیست.
FPU واحد محاسبهٔ ممیز شناور است. FPU این STM32 از محاسبات تکدقت 32 بیتی پشتیبانی میکند؛ نوع float در زنجیرهٔ ابزار این دوره همین قالب را دارد. استفادهٔ واقعی از دستورهای سختافزاری به تنظیم کامپایل و نوع عملیات بستگی دارد؛ همهٔ توابع ریاضی الزاماً یک دستور سختافزاری نیستند. محاسبهٔ double با دقت 64 بیتی، پشتیبانی سختافزاریِ ممیز شناور دوبرابر این تراشه را ندارد.
DSP یعنی پردازش سیگنال دیجیتال. دستورهایی مانند ضربوجمع میتوانند در فیلتر و کنترل مفید باشند. دستور اشباع بهجای دورزدن عدد، نتیجه را در کران مشخص محدود میکند؛ وجود این دستور، همهٔ سرریزهای برنامهٔ C را خودکار برطرف نمیکند. انتخاب الگوریتم و قالب عدد همچنان لازم است.
داده بین هسته و بخشهای تراشه چگونه جابهجا میشود؟
گذرگاه را مسیر تبادل اطلاعات درون تراشه در نظر بگیرید. هسته دستورها را از حافظه میگیرد و برای خواندن داده یا تنظیم خروجی به مسیرهای دیگر دسترسی دارد. در STM32F303 مسیرهای AHB و پلهای APB1 و APB2 بخشی از این ارتباطاند.
AHB و APB نام استانداردهای گذرگاهاند. لازم نیست در درس اول رجیسترهای آنها را حفظ کنید؛ کافی است بدانید هر بخش مسیر و کلاک مشخصی دارد. برای نمونه GPIO این F3 به AHB متصل است؛ نمیتوان همهٔ بخشهای سریع را روی APB2 فرض کرد. کلاک هر مسیر و قواعد تایمرها را در درس کلاک بررسی میکنیم.

شکل، نقشهٔ عملکردی سادهشده است و تمام جزئیات ماتریس گذرگاه یا مسیر کلاک ADC را نمایش نمیدهد. اشتراک گذرگاه میتواند باعث انتظار شود؛ چند مسیر به معنی نبود همیشگی رقابت نیست. کنترلکنندهٔ DMA که بعداً میآموزیم، برای انتقال داده مسیر سختافزاری دارد، اما به هر حافظهای دسترسی ندارد.
برنامه و داده در کدام حافظه قرار میگیرند؟
بعد از قطع برق، برنامه باید باقی بماند؛ Flash برای این کار مناسب است. متغیرهایی که هنگام اجرا تغییر میکنند، معمولاً در SRAM هستند و با قطع تغذیه حفظ نمیشوند. قرارگیری دقیق بخشهای برنامه را ابزار لینک و تنظیم پروژه تعیین میکند.
شمارهٔ دقیق تراشه مهم است. STM32F303CBT6، برخلاف بعضی اعضای دیگر همین دیتاشیت، 128 KiB فلش، 32 KiB رم اصلی و 8 KiB رم CCM دارد. KiB یعنی 1024 بایت؛ عنوان «تا 48 KiB رم» روی جلد دیتاشیت را به همهٔ مدلها تعمیم ندهید.
| حافظه | ظرفیت این قطعه | بازهٔ آدرس |
|---|---|---|
| Flash | 128 KiB | 0x08000000–0x0801FFFF |
| SRAM اصلی | 32 KiB | 0x20000000–0x20007FFF |
| CCM RAM | 8 KiB | 0x10000000–0x10001FFF |

آدرس، شمارهٔ محل دسترسی است؛ ظرفیت کلِ فضای آدرس با حافظهٔ واقعاً نصبشده یکی نیست. رم اصلی و CCM جمعاً 40 KiB هستند، ولی یک قطعهٔ پیوستهٔ 40 KiB نمیسازند. CCM نام حافظهٔ نزدیک به مسیر هسته است؛ کش داده نیست و DMA این تراشه به آن دسترسی ندارد.
یک مثال عددی قابل تکرار
یک آرایه با 1024 عضوِ 4 بایتی، 4096 بایت یا 4 KiB جا میگیرد. نسبت آن به رم اصلی 12.5% است. اگر فقط همین آرایه را حساب کنیم، 28672 بایت میماند؛ این عدد فضای آزاد واقعی یک برنامه نیست، چون متغیرهای دیگر و پشته هم جا میخواهند.
Main SRAM = 32 × 1024 = 32768 bytes
4096 / 32768 × 100 = 12.5%
32768 − 4096 = 28672 bytes
در مثال دومِ فایل همراه، دو بافر 1024 عضویِ 2 بایتی، رویهم 4096 بایتاند. با فرض آموزشی 6144 بایت برای نیازهای دیگر، 22528 بایت باقی میماند. این مقدارها فرض طراحیاند، نه گزارش ساخت فریمور.
یک بافر DMA به اندازهٔ 40000 بایت، از مجموع 40960 بایت رم کمتر است، ولی در رم اصلی 32768 بایتی جا نمیشود. نمیتوان CCM را خودکار به ادامهٔ آن چسباند. راهحل باید با تغییر اندازه، پردازش بلوکی یا طراحی مناسب حافظه بررسی شود؛ عمداً انتقال نامعتبر را روی برد اجرا نکردهایم.
بخشهای جانبی چه کاری میکنند؟
پریفرال یا بخش جانبی، سختافزاری است که کاری مشخص کنار هسته انجام میدهد. GPIO سطح پایه را میخواند یا کنترل میکند؛ تایمر برای زمانبندی و پالس است؛ ADC ولتاژ را به عدد تبدیل میکند و DAC عدد را به سطح آنالوگ تبدیل میکند. STM32F303CBT6 دارای 4 ADC و 2 کانال DAC است، اما همهٔ کانالها در بستهٔ 48 پایهای به بیرون دسترسی ندارند.
داشتن یک قابلیت در تراشه، به معنی پیکربندی و فعالبودن آن در پروژه نیست. بسیاری از پایهها چند کاربرد دارند و برای استفاده باید مد، کلاک و اتصال مناسب انتخاب شود. در این درس صرفاً اجزا را میشناسیم.
| موضوع | جایگاه در دوره |
|---|---|
| GPIO، کلاک و وقفه | درسهای 8 تا 11 |
| UART و DMA | درسهای 12 تا 15؛ سازوکار DMA در درس 14 |
| تایمر، PWM و Capture | درسهای 16 تا 20 |
| ADC و DAC | درسهای 21 تا 25 |
| I2C و SPI | درسهای 26 و 27 |
دوره طبق سند مرجع، 50 درس در 7 بخش دارد. این جدول فقط مسیر چند بخش جانبی را نشان میدهد و پیشنیاز تازهای برای شروع درس اول نیست.
روی برد GB100ST چه چیزهایی را پیدا کنیم؟
شماتیک، نقشهٔ اتصال الکتریکی است؛ جای قطعات روی برد را دقیقاً مثل عکس نشان نمیدهد. ابتدا نام قطعه و نام سیگنال را در آن پیدا میکنیم و بعد با برد خاموش تطبیق میدهیم. در این مقاله عکس یا نتیجهٔ مشاهدهٔ فیزیکی برد ارائه نشده است.
تغذیه و دو کریستال
طبق شماتیک V2.0، ورودی تغذیهٔ برد 5 V و رگولاتور AMS1117-3V3 برای ساخت ریل اسمی 3.3 V است. مسیر VDDA، تغذیهٔ آنالوگ، فیلتر دارد تا اثر نویز را کاهش دهد؛ فیلتر تضمین حذف همهٔ نویزها نیست. 3.3 V را هم مرجع دقیق اندازهگیری فرض نکنید.
کریستال HSE با مقدار اسمی 8 MHz و کریستال LSE با مقدار 32.768 kHz در شماتیک دیده میشوند. HSE یک گزینهٔ کلاک خارجی و LSE گزینهای برای ساعت بلادرنگ است. وجود کریستال ثابت نمیکند نرمافزار آن را انتخاب کرده باشد؛ پروژهٔ ابتدایی درس 4 با HSI داخلی 8 MHz کار میکند.

شکل، مسیر عملکردی تغذیه و گزینههای کلاک است؛ مقدار خازن، جای فیزیکی قطعه یا تنظیم واقعی کلاک را از شکل حدس نزنید. داشتن USB در قابلیتهای تراشه نیز وجود کانکتور یا پروگرامر USB روی برد را ثابت نمیکند.
LED، کلید، BOOT0 و SWD
LED کاربر از مدار ترانزیستوری NPN روی PB6 کنترل میشود و با High روشن میشود. کلید کاربر به PA3 متصل است؛ برای فهم سطح هنگام فشار، مسیر خود کلید و مقاومتها را در شماتیک دنبال کنید، نه اینکه از نام پایه پولآپ یا پولدان را حدس بزنید.
BOOT0 در انتخاب مسیر راهاندازی نقش دارد؛ حالت معمول جامپر این برد GND است. برای جزئیات بوت، درس مربوط را خواهیم خواند. SWD رابط پروگرام و دیباگ است: PA13 برای SWDIO و PA14 برای SWCLK؛ زمین مشترک، مرجع ولتاژ هدف و بسته به کار، NRST نیز مهماند. PB3 میتواند SWO اختیاری باشد. این نامها شمارهٔ هدر را مشخص نمیکنند.

شمارهٔ پایهٔ بستهٔ LQFP48، نام منطقی مثل PA3 و شمارهٔ اتصال روی هدر، 3 مفهوم متفاوتاند. پیش از هر اتصال، شماتیک همان بازنگری و مشخصات پروگرامر را بررسی کنید. ورودی 5 V تغذیهٔ برد را به یک پایهٔ آنالوگ وصل نکنید؛ محدودهٔ کاری آنالوگ به VDDA و مشخصات DS9118 وابسته است و تجاوز از حدود، خطر آسیب دارد.
آزمایش پیشنهادی: شناسایی برد در حالت خاموش
- شماتیک V2.0 را باز کنید و شمارهٔ تراشه را با نوشتهٔ روی برد تطبیق دهید. اگر قطعه یا بازنگری متفاوت است، تفاوت را پیش از ادامه ثبت کنید.
- پیشبینی کنید هرکدام از رگولاتور، دو کریستال، LED و کلید چه نقشی دارند؛ سپس نام و مسیرشان را در شماتیک و روی برد پیدا کنید.
- محل ورودی تغذیه، GND، BOOT0 و سیگنالهای SWD را با مرجع درست مشخص کنید. جای اتصال را از روی شمارهٔ پایهٔ تراشه حدس نزنید.
- نام قطعه، مشاهده و ابهامها را در کاربرگ همراه ثبت کنید. خانههای کاربرگ هنگام تهیهٔ این درس خالی و در انتظار مشاهدهٔ واقعیاند.
بازرسی چشمیِ برد خاموش میتواند سیم اشتباه یا پل لحیم قابل مشاهده را آشکار کند، ولی نبود مشکل ظاهری، سلامت کامل را ثابت نمیکند. بوق مولتیمتر هم بهتنهایی تشخیص قطعی اتصال کوتاه نیست؛ ظرفیتها، مسیرهای مدار و آستانهٔ ابزار مؤثرند. اگر اتصال یا تغذیه نامشخص است، پیش از برقدادن آن را با شماتیک بررسی کنید.
اگر چیزی با انتظار ما فرق داشت چه کنیم؟
| مشاهده | بررسی مرتبط |
|---|---|
| حافظهٔ نوشتهشده در یک منبع متفاوت است | شمارهٔ کامل قطعه و ستون همان مدل در دیتاشیت را پیدا کنید؛ حداکثر خانواده را به CB تعمیم ندهید. |
| نام روی هدر با شمارهٔ پایه جور نیست | نام سیگنال را در شماتیک دنبال کنید؛ شمارهٔ پکیج، ترتیب هدر نیست. |
| قطعهای مانند پروگرامر یا USB پیدا نمیشود | قابلیت تراشه را از قطعهٔ نصبشده روی برد جدا کنید. ابزار جانبی ممکن است لازم باشد. |
| ولتاژ یا اتصال مشخص نیست | برد را خاموش نگه دارید و مدار و مرجع تغذیه را بررسی کنید؛ یک نشانه برای تشخیص قطعی خرابی کافی نیست. |
خودآزمایی با پاسخ
پرسش 1: هسته، تراشه و برد چه تفاوتی دارند؟
پاسخ: هسته دستورها را اجرا میکند؛ تراشه آن را با حافظه و بخشهای جانبی ترکیب میکند؛ برد مدار و اتصالهای لازم برای استفاده از تراشه را فراهم میکند.
پرسش 2: آیا هر Cortex-M4 حتماً همان FPU این تراشه را دارد؟
پاسخ: خیر؛ FPU در طراحی M4 اختیاری است. در STM32F303 این دوره، FPU تکدقت وجود دارد؛ مشخصات قطعه را میخوانیم.
پرسش 3: چرا رم این CB را 40 KiB پیوسته حساب نمیکنیم؟
پاسخ: 32 KiB رم اصلی و 8 KiB CCM آدرسهای جدا دارند و مسیر دسترسی یکسانی ندارند؛ DMA به CCM دسترسی ندارد.
پرسش 4: آیا دو کریستال روی برد ثابت میکنند هسته با HSE کار میکند؟
پاسخ: خیر؛ نرمافزار باید مسیر کلاک را انتخاب کند. مقدار یک کریستال با فرکانس واقعیِ تنظیمشدهٔ هسته یکی نیست.
پرسش 5: LED این برد با چه سطحی روشن میشود؟
پاسخ: طبق مدار NPN متصل به PB6، با High روشن میشود؛ این ویژگی همین برد است و به هر برد STM32 تعمیم داده نمیشود.
پرسش 6: آیا ورودی 5 V برد به معنی مجازبودن 5 V روی ADC است؟
پاسخ: خیر؛ ورودی تغذیه از رگولاتور عبور میکند. حدود پایهٔ آنالوگ را باید با VDDA و دیتاشیت بررسی کرد.
3 تمرین
- برای کد فرضی 96 KiB و متغیرهای فرضی 20 KiB، ظرفیت باقیمانده از Flash و رم اصلی را حساب کنید. پاسخ ساده 32 KiB و 12 KiB است؛ سپس توضیح دهید چرا پشته و سایر بخشها هنوز باید حساب شوند.
- دو آرایهٔ 2048 عضویِ 2 بایتی بههمراه 12 KiB نیاز فرضی دیگر، چند بایت از رم اصلی میخواهند؟ آن را با 32768 بایت مقایسه کنید و بگویید چرا این محاسبه جای گزارش لینک برنامه نیست.
- روی شماتیکِ همان بازنگری برد، PA3، PB6 و BOOT0 را پیدا کنید. مسیر اتصال و هر تفاوت مشاهدهشده روی برد خاموش را ثبت کنید؛ هیچ نتیجهٔ مشاهدهنشدهای را در کاربرگ پر نکنید.
منابع و فایلهای همراه
DS9118 Rev14 برای ظرفیت و پایهٔ قطعه، RM0316 برای مسیرهای حافظه و بخشها و شماتیک GB100ST V2.0 برای اتصالهای برد استفاده شدهاند. محدودیتهای سیلیکون باید با ES0204 و بازنگری قطعه تطبیق داده شوند.
تفاوت هستهها با منابع رسمی Cortex-M4 شرکت Arm و خلاصهٔ دستورهای M0 بررسی شده است. شکلها تألیفیاند و اندازهگیری یا عکس واقعی نیستند. اسکریپت محاسبات همراه 13 بررسی عددی و منطقی را گذرانده است؛ این نتیجه، آزمون الکتریکی یا اجرای میکروکنترلر نیست.
برای ادامه، درس 2؛ انتخاب تراشه برای یک پروژه را بخوانید.
دانلود فایلهای همراه درس 1
کاربرگها، مدل محاسباتی و گزارش بررسی، منابع و 6 تصویر آموزشی همراه اسکریپت قابل ویرایش در بسته قرار دارند. این درس پروژهٔ C میکروکنترلر ندارد. ابتدا ZIP را استخراج و README را بخوانید.
پیوند دانلود به نسخهٔ مشخص و بازبینیشدهٔ همراه مقاله متصل است.