سنسورهای دما: مبانی فیزیکی، روش‌های سنجش تماسی و حسگرهای مقاومتی RTD و ترمیستور

4.1. دما و روش‌های اندازه‌گیری

دما یکی از بنیادین‌ترین متغیرهای ترمودینامیکی در علوم تجربی، فرآیندهای صنعتی و سیستم‌های تعبیه‌شده است. تقریباً تمامی خواص فیزیکی، شیمیایی و الکتریکی مواد اعم از مقاومت الکتریکی، فشار گازها، چگالی، ویسکوزیته و ویژگی‌های نیمه‌هادی‌ها تابعی مستقیم از دما هستند. درک صحیح ماهیت فیزیکی دما، دینامیک تبادل گرما و محدودیت‌های حاکم بر روش‌های اندازه‌گیری تماسی و غیرتماسی، پیش‌نیاز اساسی برای طراحی و پیاده‌سازی سیستم‌های ابزاردقیق دقیق و پایدار است.

      جریان گرما (انتقال انرژی)
 [جسم گرم: T1] ------> [جسم سرد: T2]
       شرط تعادل نهایی: T1 = T2

4.1.1. دما، گرما و تعادل حرارتی

از دیدگاه میکروسکوپی و بر پایه تئوری جنبشی گازها و مکانیک آماری، دما معیاری از میانگین انرژی جنبشی انتقالی، دورانی و ارتعاشی ذرات بنیادی (اتم‌ها و مولکول‌ها) تشکیل‌دهنده ماده است. انرژی جنبشی میانگین یک مولکول در گاز ایده‌آل با 3 درجه آزادی انتقالی از رابطه زیر به دست می‌آید:

E¯k=32kBT

در این رابطه:

  • E¯k میانگین انرژی جنبشی ذرات بر حسب ژول (J) است.
  • kB ثابت بولتزمن و برابر با 1.380649×10−23 J/K است.
  • T دمای مطلق ترمودینامیکی بر حسب کلوین (K) است.

در نقطه صفر مطلق (0 K معادل −273.15 ∘C)، انرژی جنبشی مولکول‌ها به حداقل مقدار کوانتومی خود (انرژی نقطه صفر) می‌رسد و انتقال کلاسیک انرژی حرارتی متوقف می‌گردد.

از دیدگاه ماکروسکوپی، تفاوت میان «دما» و «گرما» یک مرز مفهومی اساسی است:

  1. دما (Temperature): یک متغیر شدتی (Intensive Property) است که پتانسیل حرارتی ماده را نشان می‌دهد و به مقدار ماده یا جرم سیستم بستگی ندارد.
  2. گرما (Heat): شکلی از انرژی در حال انتقال (Extensive Quantity) است که صرفاً بر اثر اختلاف دما میان دو ناحیه یا دو سیستم جاری می‌شود (Q).

اصل بنیادی سنجش دما بر پایه قانون صفرم ترمودینامیک (Zeroth Law of Thermodynamics) استوار است:

«اگر دو سیستم A و B هر کدام به طور مستقل با سیستم سومی به نام C در تعادل حرارتی باشند، سیستم A و B نیز با یکدیگر در تعادل حرارتی خواهند بود.»

در کاربرد عملی سنسورها، سیستم C همان حسگر دما است. حسگر با قرار گرفتن در مجاورت یا درون ماده هدف، تا زمانی گرما مبادله می‌کند که جریان خالص شار حرارتی میان آن‌ها به صفر برسد؛ در این لحظه، تعادل حرارتی (Tsensor=Ttarget) برقرار شده و با خواندن ویژگی وابسته به دمای حسگر، دمای هدف تعیین می‌گردد.

4.1.2. تماس حرارتی و زمان رسیدن به تعادل

هنگامی که یک سنسور تماسی (نظیر پروب RTD یا ترموکوپل) در محیطی با دمای متفاوت قرار می‌گیرد، فرآیند انتقال حرارت آنی نیست. انتقال گرما از طریق 3 مکانیزم هدایت (Conduction)، همرفت (Convection) و تابش (Radiation) صورت می‌پذیرد. در اکثر کاربردهای اندازه‌گیری سیالات، همرفت سطحی مقاومت حرارتی حاکم را تشکیل می‌دهد.

مدار معادل حرارتی حسگر را می‌توان به عنوان یک سیستم مرتبه اول مدل‌سازی کرد:

T_env (محیط)
  o
  |
 [R_th] مقاومت حرارتی (K/W)
  |
  +-----> T_s (دمای حسگر)
  |
 === C_th ظرفیت حرارتی (J/K)
  |
  - GND

در این مدل:

  • Rth مقاومت حرارتی کل بین محیط و المان حساس حسگر بر حسب K/W است:
    Rth=1hA

    که در آن h ضریب انتقال حرارت همرفت (W/(m2·K)) و A سطح تماس خارجی حسگر (m2) است.

  • Cth ظرفیت حرارتی المان حسگر و غلاف محافظ آن بر حسب J/K است:
    Cth=m·cp

    که در آن m جرم حسگر (kg) و cp ظرفیت گرمایی ویژه ماده (J/(kg·K)) است.

معادله دیفرانسیل حاکم بر نرخ تغییر دمای حسگر بر اثر تبادل گرما عبارت است از:

CthdTs(t)dt=T∞−Ts(t)Rth

با حل این معادله برای یک پاسخ پله دمایی از دمای اولیه T0 به دمای نهایی محیط T∞، تابع پاسخ گذرای سنسور به دست می‌آید:

Ts(t)=T∞+(T0−T∞)e−t/τ

ثابت زمانی حرارتی (τ) طبق تعریف برابر است با:

τ=RthCth=mcphA

معنای فیزیکی ثابت زمانی τ:

  • در زمان t=1τ، حسگر 63.2% از اختلاف دمای پله را طی کرده است.
  • در زمان t≈2.3τ، حسگر به 90% مقدار نهایی (t90) می‌رسد.
  • در زمان t≈4.6τ، حسگر به 99% مقدار نهایی (t99) می‌رسد و عملاً به تعادل پایدار نزدیک می‌شود.

خطای دینامیکی گذرا (Dynamic Transient Error):
اگر دمای محیط با نرخ ثابت r=dT∞dt تغییر کند، پس از گذشت چند ثابت زمانی، حسگر همواره با یک تأخیر زمانی مشخص τ دمای محیط را دنبال می‌کند و خطای پایداری به میزان ΔTlag=r·τ ایجاد می‌شود. برای کاهش τ و بیشینه‌سازی سرعت پاسخ، باید جرم حسگر (m) به حداقل برسد، ضریب همرفت (h) با ایجاد تلاطم در سیال افزایش یابد و از هادی‌های حرارتی مرغوب نظیر خمیرهای حرارتی سیلیکونی با هدایت بالا استفاده شود.

4.1.3. مقایسهٔ روش تماسی و غیرتماسی

روش‌های سنجش دما به دو دسته کلیدی تماسی (Contact) و غیرتماسی (Non-Contact) تقسیم می‌شوند. جدول زیر تفاوت‌های بنیادی، مزایا و محدودیت‌های فنی این دو رویکرد را خلاصه می‌کند:

معیار مقایسه روش تماسی (Contact) روش غیرتماسی (Non-Contact / Optical)
اصل عملکرد فیزیکی هدایت و همرفت مستقیم تا حصول تعادل حرارتی دریافت تابش الکترومغناطیسی مادون قرمز هدف
اثر بارگذاری حرارتی گرما از هدف کشیده یا به آن داده می‌شود (Intrusive) کاملاً غیرمخرب و بدون تغییر دمای هدف (Non-intrusive)
سرعت پاسخ زمانی محدود به جرم حرارتی حسگر (0.1 s تا چندین ده ثانیه) بسیار سریع (کسری از میلی‌ثانیه تا میکروثانیه)
محدودیت مکانیکی نیازمند اتصال مکانیکی محکم و غلاف ترموول ایده‌آل برای اهداف دوار، متحرک و غیرقابل دسترس
اندازه‌گیری در محیط‌های خورنده نیازمند غلاف‌های آلیاژی گران‌قیمت یا سرامیکی اندازه‌گیری از پشت پنجره‌های نوری بدون تماس با سیال
عوامل ایجاد خطا مقاومت حرارتی تماس، هدایت ساقه (Stem Conduction) ضریب گسیلندگی سطح (ϵ)، بازتاب نور محیط، گرد و غبار
بازه دمایی متداول −200 ∘C تا +1800 ∘C −50 ∘C تا بیش از +3000 ∘C

در حسگرهای تماسی، اگر ظرفیت گرمایی حسگر نسبت به جسم هدف قابل توجه باشد، تماس حسگر موجب کاهش یا افزایش موضعی دمای هدف می‌شود (اثر بارگذاری یا Thermal Intrusion Error). بنابراین برای اندازه‌گیری دمای اجسام بسیار کوچک یا لایه‌های نازک، روش‌های غیرتماسی مادون قرمز اولویت مهندسی دارند.


4.2. ترمیستورها و حسگرهای مقاومتی RTD

حسگرهای مقاومتی دما بر مبنای تغییر مقاومت الکتریکی یک هادی فلزی یا نیمه‌هادی با دما کار می‌کنند. این حسگرها به دلیل دقت بالا، قابلیت تکرارپذیری استثنایی و سادگی خوانش در سیستم‌های اندازه‌گیری صنعتی و آزمایشگاهی کاربرد گسترده دارند.

[منبع تحریک: I_exc یا V_exc]
             |
             v
      +--------------+
      |  حسگر دما    |
      | تغییر R(T)   |
      +--------------+
             |
             v
 [اندازه‌گیری ولتاژ V_out]

4.2.1. ترمیستورهای NTC و PTC و تفاوت کاربرد

واژه ترمیستور (Thermistor) کوته‌نوشت عبارت «Thermal Resistor» است. این قطعات از مواد سرامیکی نیمه‌هادی (عمدتاً اکسیدهای فلزات واسطه نظیر منگنز، نیکل، کبالت، مس و آهن) با فرآیند متالورژی پودر و زینترینگ در دمای بالا ساخته می‌شوند. ترمیستورها بر اساس علامت ضریب دمایی مقاومت (TCR یا α) به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

α=1RdRdT

1. ترمیستورهای NTC (Negative Temperature Coefficient)

در ترمیستورهای NTC، با افزایش دما، چگالی حامل‌های بار آزاد در ساختار نواری اکسید فلزی بر اثر برانگیختگی حرارتی افزایش یافته و مقاومت الکتریکی به شدت افت می‌کند (α<0).

رفتار مقاومت در برابر دما در NTCها شدیداً غیرخطی است. برای مدل‌سازی دقیق ریاضی رفتار NTC از دو رابطه استفاده می‌شود:

الف) معادله بتا (β-parameter equation):
این معادله در بازه‌های دمایی محدود (مثلاً 0 تا 70 ∘C) تقریب مناسبی ارائه می‌دهد:

R(T)=R0exp[β(1T−1T0)]

در این رابطه:

  • R0 مقاومت اسمی در دمای مرجع T0 (معمولاً 25 ∘C=298.15 K) است.
  • T و T0 بر حسب کلوین هستند.
  • β ثابت مشخصه ماده بر حسب کلوین (معمولاً بین 3000 K تا 5000 K) است.

ضریب دمایی α برای مدل بتا از مشتق‌گیری حاصل می‌شود:

α(T)=−βT2

به عنوان مثال، برای β=4000 K در دمای T=298.15 K، ضریب حساسیت برابر با α≈−4.5%/K است که حساسیتی بسیار بالاتر از پلاتین (+0.385%/K) را نشان می‌دهد.

ب) معادله استین‌هارت-هارت (Steinhart-Hart Equation):
برای دستیابی به بالاترین دقت در سراسر بازه دمایی کاری (خطای کمتر از 0.01 ∘C)، از چندجمله‌ای تجربی استین‌هارت-هارت استفاده می‌شود:

1T=A+Bln(R)+C(ln(R))3

که در آن A و B و C ضرایب مشخصه کالیبراسیون ترمیستور هستند که با سنجش مقاومت در 3 دمای آزمایشگاهی مشخص محاسبه می‌شوند.

2. ترمیستورهای PTC (Positive Temperature Coefficient)

ترمیستورهای PTC به دو دسته متمایز تقسیم می‌شوند:

  1. PTCهای خطی تیتانیوم/پلاتین (Silistors): که از سیلیکون دوپ‌شده ساخته شده و رفتار خطی ملایمی با ضریب دمایی مثبت دارند.
  2. PTCهای سرامیکی سوئیچینگ (Switching PTC): این قطعات از سرامیک باریم تیتانات پلی‌کریستال (BaTiO3) ساخته می‌شوند. تا پیش از دمای مشخصی به نام دمای کوری (Curie Temperature, Tc)، مقاومت اندکی افت یا ثبات دارد؛ اما با رسیدن به Tc، ساختار بلوری سرامیک دچار تغییر فاز فروالکتریک به پاراالکتریک شده و مقاومت الکتریکی ظرف چند درجه، ناگهان چندین مرتبه بزرگی (تا 4 تا 6 دهه) افزایش می‌یابد.
مقاومت R
  ^
  | *           (NTC نزولی)
  |  *
  |   *                *** (PTC)
  |    *             **
  |     *          **
  |      ********* (نقطه کوری Tc)
  +-------------------------> دما T

مقایسه کاربرد NTC و PTC:

  • کاربرد NTC: اندازه‌گیری دقیق دما، جبران‌سازی حرارتی مدارهای الکترونیکی، محدودسازی جریان هجومی اولیه (Inrush Current Limiting) در منابع تغذیه سوئیچینگ.
  • کاربرد PTC: حفاظت در برابر اضافه‌جریان به صورت فیوز خودترمیم‌شونده (Resettable Fuse / Polyswitch)، گرم‌کننده‌های خودتنظیم‌گر (Self-regulating PTC Heaters) بدون نیاز به ترموستات خارجی، و حفاظت حرارتی سیم‌پیچ الکتروموتورها.

4.2.2. حسگرهای پلاتینی RTD و مشخصات انتخاب

حسگرهای RTD (Resistance Temperature Detector) سیم‌پیچ‌ها یا لایه‌های نازک فلزی خالصی هستند که مقاومت آن‌ها با افزایش دما به صورت کاملاً پایدار، تکرارپذیر و تقریباً خطی افزایش می‌یابد. اگرچه مس و نیکل نیز در RTDها استفاده می‌شوند، اما پلاتین (Pt) به دلایل زیر استاندارد طلایی دماسنجی بین‌المللی بر پایه مقیاس ITS-90 است:

  • خنثی بودن شیمیایی فوق‌العاده و مقاومت بی‌نظیر در برابر اکسیداسیون و خوردگی تا دمای بیش از 850 ∘C.
  • رابطه ریاضی مشخص، دقیق و خطی مقاومت-دما در سراسر محدوده اندازه‌گیری.
  • پایداری مکانیکی و متالورژیکی بسیار بالا در درازمدت بدون رانش کالیبراسیون.

رابطه کالندر-وان دوسن (Callendar-Van Dusen Equation)

استاندارد بین‌المللی IEC 60751 رفتار سنسورهای RTD پلاتینی را بر اساس فرمول‌های استاندارد زیر تعریف می‌کند:

برای دماهای بالاتر از صفر درجه سلسیوس (0 ∘C≤T≤850 ∘C):

R(T)=R0(1+AT+BT2)

برای دماهای زیر صفر سلسیوس (−200 ∘C≤T<0 ∘C):

R(T)=R0[1+AT+BT2+C(T−100)T3]

ضرایب استاندارد بر اساس منحنی اروپایی پلاتین با شیب α=0.003851 ∘C−1:

  • R0: مقاومت در دمای 0 ∘C (برای Pt100 برابر 100Ω و برای Pt1000 برابر 1000Ω).
  • A=3.9083×10−3 ∘C−1
  • B=−5.7750×10−7 ∘C−2
  • C=−4.1830×10−12 ∘C−4

ضریب دمایی میانگین (α) بین 0 ∘C و 100 ∘C عبارت است از:

α=R100−R0100·R0=138.51−100100·100=0.003851 ∘C−1

کلاس‌های دقت RTD مطابق استاندارد IEC 60751

استاندارد خطای مجاز RTDها را در کلاس‌های مختلف مطابق جدول زیر رده‌بندی می‌کند:

کلاس دقت حداکثر خطای مجاز دما (± ∘C) خطای مجاز در 0 ∘C خطای مجاز در 100 ∘C
Class AA $\pm(0.10 + 0.0017 \cdot T )$
Class A $\pm(0.15 + 0.0020 \cdot T )$
Class B $\pm(0.30 + 0.0050 \cdot T )$
1/3 DIN $\pm \frac{1}{3} (0.30 + 0.0050 \cdot T )$

انتخاب میان Pt100 و Pt1000

  • Pt100 (R0=100Ω): حساسیت اسمی برابر ≈0.385Ω/∘C است. به دلیل مقاومت کم، اثر مقاومت سیم‌های رابط روی آن شدید است و الزاماً باید از اتصالات 3 یا 4 سیمه استفاده شود. این سنسور استاندارد قدیمی و غالب در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و فرآیندی است.
  • Pt1000 (R0=1000Ω): حساسیت اسمی 10 برابر بیشتر و معادل ≈3.85Ω/∘C است. از آنجا که مقاومت سیم رابط در برابر مقاومت 1000Ω سنسور درصد ناچیزی است، در سیستم‌های 2 سیمه خطای بسیار کمتری دارد. همچنین با جریان تحریک بسیار کمتر (مثلاً 100μA در برابر 1 mA) ولتاژ خروجی بالایی تولید می‌کند و برای تجهیزات پرتابل با باتری، بردهای سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی (HVAC) و خودرویی گزینه‌ای ایده‌آل است.

4.2.3. اتصال‌های 2، 3 و 4 سیمه و اثر مقاومت سیم

در کاربردهای صنعتی، سنسور RTD ممکن است ده‌ها متر دورتر از کارت ورودی آنالوگ یا کنترلر قرار داشته باشد. سیم‌های مسی رابط خود دارای مقاومت الکتریکی (RL) هستند. چگونگی اتصال سیم‌ها به المان RTD تأثیر مستقیمی بر دقت اندازه‌گیری نهایی دارد.

1. اتصال 2 سیمه (2-Wire Configuration)

در این ساختار، دو سیم مسی از تجهیز به سنسور کشیده می‌شود:

اندازه‌گیری ADC
  (+) o-----[ سیم 1: R_L1 ]-----+
                                 |
                               [RTD]
                                 |
  (-) o-----[ سیم 2: R_L2 ]-----+

مقاومت کل دیده‌شده توسط سیستم اندازه‌گیری عبارت است از:

Rmeas=RRTD+RL1+RL2

اگر مقاومت هر رشته سیم رابط برابر RL باشد:

Rmeas=RRTD+2RL

تحلیل خطای اتصال 2 سیمه:
فرض کنید از یک سنسور Pt100 استفاده شده و کابل رابط به طول 20 متر دارای مقاومت رفت و برگشت 2RL=1.0Ω باشد. با توجه به حساسیت Pt100 (0.385Ω/∘C)، خطای اندازه‌گیری دما برابر خواهد بود با:

ΔTerror=1.0Ω0.385Ω/∘C≈+2.60 ∘C

این خطا به صورت یک آفست دائمی مثبت به قرائت اضافه می‌شود و با نوسان دمای محیط کابل، رانش حرارتی متغیر ایجاد می‌کند. اتصال 2 سیمه تنها در فواصل بسیار کوتاه یا با سنسورهای Pt1000 مجاز است.

2. اتصال 3 سیمه (3-Wire Configuration)

اتصال 3 سیمه متداول‌ترین توپولوژی در ترانسمیترهای صنعتی است. این روش با فرض برابری مقاومت سه رشته سیم داخل یک کابل شیلددار یکسان (RL1=RL2=RL3=RL)، اثر مقاومت سیم را جبران می‌کند.

ترانسمیتر                  سنسور
  (+) o---[ سیم 1: R_L1 ]---+
   |                        |
 I_exc1                   [RTD]
                            |
  (-) o---[ سیم 2: R_L2 ]---+
   |                        |
 I_exc2                     |
                            |
 (REF)o---[ سیم 3: R_L3 ]---+

روش جبران با دو منبع جریان یکسان (Dual Matched Current Sources):
در مبدل‌های مدرن (نظیر ADS124S08 یا ADS1220 از Texas Instruments)، دو منبع جریان داخلی کاملاً منطبق (I1=I2=I) استفاده می‌شود:

  • جریان I1 از سیم 1 و RTD و سپس از سیم 3 به سمت مرجع عبور می‌کند.
  • جریان I2 مستقیماً از سیم 2 عبور کرده و در انتهای خط به سیم 3 می‌پیوندد.

ولتاژ اندازه‌گیری‌شده در پایه‌های تفاضلی ADC عبارت است از:

VIN=V(+)−V(−)
V(+)=I1(RL1+RRTD)+(I1+I2)RL3
V(−)=I2RL2+(I1+I2)RL3

با تفریق این دو ولتاژ و فرض برابری جریان‌ها (I1=I2=I) و برابری مقاومت سیم‌ها (RL1=RL2=RL):

VIN=I(RL+RRTD)−IRL=I·RRTD

به این ترتیب، اثر مقاومت سیم‌های رابط به طور کامل حذف می‌گردد. شرط این دقت، تطابق مقاومت سیم‌ها (RL1=RL2) در طول مسیر کابل است.

3. اتصال 4 سیمه (4-Wire Kelvin Connection)

برای دستیابی به بالاترین سطح دقت اندازه‌گیری (آزمایشگاهی و ابزاردقیق کلاس بالا)، از اتصال چهارسیمه کلوین استفاده می‌شود:

ترانسمیتر                سنسور
 (I+) o--[ سیم جریان 1 ]---+
                           |
 (V+) o--[ سیم ولتاژ 2 ]-+ |
                         | |
                       [ RTD ]
                         | |
 (V-) o--[ سیم ولتاژ 3 ]-+ |
                           |
 (I-) o--[ سیم جریان 4 ]---+

در این توپولوژی:

  • دو سیم حامل جریان تحریک (I+ و I−) جریان ثابت Iexc را به المان RTD می‌رسانند. افت ولتاژ روی RL1 و RL4 رخ می‌دهد، اما این افت ولتاژ هیچ اثری روی ولتاژ دو سر المان RTD ندارد.
  • دو سیم مستقل دیگر (V+ و V−) مستقیماً از محل اتصال پایه‌های RTD ولتاژ را به ورودی‌های تقویت‌کننده تفاضلی یا ADC منتقل می‌کنند. از آنجا که امپدانس ورودی بافر یا ADC بسیار بالاست (در حد گیگااهم)، جریانی از سیم‌های ولتاژ عبور نمی‌کند (Isense≈0).
  • بنابراین افت ولتاژ در سیم‌های حسگر صفر است (V=0·RL=0) و ولتاژ قرائت‌شده دقیقاً برابر با ولتاژ دو سر RTD است:
Vmeas=VRTD=Iexc·RRTD

اتصال 4 سیمه حتی در صورت عدم برابری مقاومت سیم‌ها (RL1≠RL2≠RL3≠RL4) خطای مقاومت سیم را 100% حذف می‌کند.

اندازه‌گیری نسبتی (Ratiometric Measurement)

برای حذف خطای ناشی از نوسان، رانش دمایی و نویز منبع جریان تحریک (Iexc)، از معماری اندازه‌گیری نسبتی استفاده می‌شود. در این رویکرد، همان جریان Iexc که از RTD عبور می‌کند، از یک مقاومت مرجع با دقت و پایداری دمایی فوق‌العاده بالا (RREF با ضریب دمایی کمتر از 5 ppm/∘C) نیز به صورت سری عبور داده می‌شود:

     I_exc
       |
       v
    +-----+
    | RTD | ----> V_RTD (AIN+ / AIN-)
    +-----+
       |
       v
    +-----+
    |R_REF| ----> V_REF (REFP / REFN)
    +-----+
       |
       v
      GND

کد خروجی دیجیتال مبدل آنالوگ به دیجیتال با تفکیک‌پذیری N بیت برابر است با:

Code=2N·VRTDVREF=2N·Iexc·RRTDIexc·RREF=2N·RRTDRREF

همان‌طور که مشاهده می‌شود، پارامتر جریان تحریک (Iexc) به طور کامل از صورت و مخرج کسر ساده شده و حذف می‌گردد! بنابراین دقت اندازه‌گیری مطلقاً به پایداری منبع جریان بستگی نداشته و صرفاً به پایداری مقاومت مرجع RREF وابسته خواهد بود.


مثال‌های کاربردی عددی

مثال 1: خطای مقاومت سیم در اتصال 2 سیمه Pt100

مسئله: یک حسگر Pt100 توسط کابلی 2 سیمه از جنس مس با قطر هادی 0.5 mm (سطح مقطع A=0.196 mm2) و طول 15 m به ترانسمیتر متصل است. مقاومت ویژه مس برابر ρ=1.72×10−8Ω·m است.
الف) مقاومت رفت و برگشت کابل رابط را محاسبه کنید.
ب) خطای اندازه‌گیری دما در دمای محیط 0 ∘C چقدر خواهد بود؟
ج) اگر به جای Pt100 از حسگر Pt1000 استفاده شود، خطا چند درجه خواهد شد؟

پاسخ تشریحی:
الف) طول کل هادی رفت و برگشت برابر L=2×15=30 m است:

Rwire=ρLA=1.72×10−8×300.196×10−6=2.63Ω

ب) برای سنسور Pt100، شیب تغییر مقاومت در نزدیکی 0 ∘C برابر با 0.385Ω/∘C است:

ΔTerror=Rwire0.385Ω/∘C=2.630.385≈+6.83 ∘C

سیستم به اشتباه دمای محیط را 6.83 ∘C نشان می‌دهد که خطایی غیرقابل قبول در فرآیندهای صنعتی است.

ج) برای سنسور Pt1000، حساسیت 10 برابر بیشتر و معادل 3.85Ω/∘C است:

ΔTerror=2.633.85≈+0.68 ∘C

خطا دقیقاً به یک‌دهم کاهش می‌یابد که نشان‌دهنده مزیت بزرگ Pt1000 در اتصالات 2 سیمه است.

مثال 2: محاسبه مقاومت و دمای ترمیستور NTC با مدل بتا

مسئله: یک ترمیستور NTC دارای مشخصات R0=10 kΩ در دمای T0=25 ∘C (298.15 K) و ثابت بتا β=3950 K است.
الف) مقاومت این ترمیستور در دمای 80 ∘C چقدر خواهد بود؟
ب) اگر ولتاژ اندازه‌گیری‌شده در یک مدار مقسم با مقاومت ثابت Rpullup=10 kΩ و ولتاژ تغذیه Vcc=3.3 V نشان دهد که مقاومت ترمیستور به 3200Ω رسیده است، دمای محیط را محاسبه کنید.

پاسخ تشریحی:
الف) تبدیل دمای 80 ∘C به کلوین:

T=80+273.15=353.15 K

با جایگذاری در رابطه بتا:

R(T)=10000·exp[3950·(1353.15−1298.15)]
1353.15−1298.15=0.0028316−0.0033540=−0.0005224 K−1
R(T)=10000·exp(3950·(−0.0005224))=10000·exp(−2.0636)≈10000·0.1270=1270Ω

ب) رابطه معکوس بتا برای محاسبه دمای مطلق:

1T=1T0+1βln(RR0)
1T=1298.15+13950ln(320010000)=0.0033540+13950·(−1.13943)
1T=0.0033540−0.0002885=0.0030655 K−1
T=10.0030655≈326.21 K

دمای به دست آمده بر حسب سلسیوس:

T(∘C)=326.21−273.15=53.06 ∘C


پرسش‌ها و پاسخ‌های مفهومی (Q&A)

پرسش 1: چرا برای سنسورهای Pt100 جریان تحریک معمولاً به 1 میلی‌آمپر یا کمتر محدود می‌شود؟
پاسخ: عبور جریان الکتریکی از هر مقاومتی توان گرمایی P=I2R تولید می‌کند (پدیده ژول). این توان تلفاتی دمای المان حسگر را نسبت به محیط اطراف بالا می‌برد که به آن خطای خودگرمایی (Self-Heating Error) می‌گویند. برای یک سنسور Pt100 با ضریب تلفات حرارتی δ=2 mW/∘C در هوای راکد، اگر جریان 5 mA از آن عبور کند:

P=(0.005)2×100=2.5 mW
ΔTself−heat=Pδ=2.52.0=1.25 ∘C

این جریان باعث ایجاد خطای مثبت فاحش 1.25 ∘C می‌شود. با محدود کردن جریان به 1 mA یا کمتر (مثلاً 100μA تا 500μA)، توان تلفاتی به کسری از میلی‌وات کاهش یافته و خطای خودگرمایی به زیر 0.05 ∘C محدود می‌شود.

پرسش 2: تفاوت اساسی میان معادله بتا و معادله استین‌هارت-هارت در ترمیستورهای NTC چیست و چه زمانی استفاده از استین‌هارت-هارت اجباری است؟
پاسخ: مدل بتا یک تقریب دو نقطه‌ای است و فرض می‌کند ضریب β در تمام بازه‌های دمایی ثابت است. این تقریب در بازه‌های باریک (±20 ∘C) قابل قبول است اما در بازه‌های عریض، خطایی تا 1 ∘C یا بیشتر تولید می‌کند. در مقابل، معادله استین‌هارت-هارت یک برازش مرتبه 3 لگاریتمی با 3 ضریب کالیبراسیون تجربی (A,B,C) است که تغییرات حساسیت ماده را در بازه وسیع (مثلاً −40 ∘C تا +125 ∘C) پوشش می‌دهد و خطای محاسباتی را به کمتر از 0.01 ∘C می‌رساند. در کاربردهای پزشکی، آزمایشگاهی و هواشناسی استفاده از معادله استین‌هارت-هارت الزامی است.

پرسش 3: چرا در اتصال 3 سیمه RTD، تطابق مقاومت سیم‌های رابط برای حذف کامل خطا الزامی است؟
پاسخ: روش حذف افت ولتاژ در اتصال 3 سیمه بر مبنای تفریق ولتاژ افت‌کرده روی دو سیم موازی (RL1 و RL2) توسط تقویت‌کننده تفاضلی یا منابع جریان دوگانه کار می‌کند. اگر مقاومت این دو سیم بر اثر تفاوت در طول، عدم یکنواختی قطر مفتول یا اتصالات نامناسب ترمینال متفاوت باشد (RL1≠RL2)، تفاضل آن‌ها صفر نشده و به میزان ΔRL=RL1−RL2 خطای تفاضلی به مقاومت اندازه‌گیری‌شده RTD افزوده می‌شود.


تمرین‌های حل‌شده

تمرین 1: محاسبه ثابت زمانی حرارتی پروب غلاف‌دار

صورت مسئله: یک پروب استوانه‌ای دمای استیل دارای قطر خارجی D=6 mm، طول غلاف فرورفته L=50 mm و جرم کل قسمت انتهایی m=8 g است. ظرفیت گرمایی ویژه محفظه و حسگر برابر cp=460 J/(kg·K) است. ضریب انتقال حرارت همرفت در آب متلاطم برابر h=800 W/(m2·K) و در هوای آرام برابر h=25 W/(m2·K) است.
الف) ثابت زمانی حرارتی پروب را در آب متلاطم محاسبه کنید.
ب) ثابت زمانی حرارتی پروب را در هوای آرام محاسبه کنید.
ج) در هر دو محیط، چه مدت زمان طول می‌کشد تا حسگر 99% از تغییر پله‌ای دما را قرائت کند؟

حل تشریحی:
مساحت تبادل حرارتی جانبی و کف استوانه:

Aside=πDL=π×0.006×0.050≈9.425×10−4 m2
Abottom=πD24=π×(0.006)24≈2.827×10−5 m2
Atotal=Aside+Abottom≈9.708×10−4 m2

ظرفیت حرارتی کل:

Cth=m·cp=0.008 kg×460 J/(kg·K)=3.68 J/K

الف) در آب متلاطم:

τwater=CthhwaterA=3.68800×9.708×10−4=3.680.7766≈4.74 s

ب) در هوای آرام:

τair=CthhairA=3.6825×9.708×10−4=3.680.02427≈151.6 s≈2.53 min

ج) زمان رسیدن به 99% پاسخ نهایی (t99≈4.605·τ):

  • در آب متلاطم: t99=4.605×4.74≈21.8 s
  • در هوای آرام: t99=4.605×151.6≈698.1 s≈11.6 min
    این تفاوت چشمگیر نشان می‌دهد که پاسخ دینامیکی حسگر به محیط سیال پیرامون بستگی شدیدی دارد.

تمرین 2: مدار اندازه‌گیری نسبتی چهارسیمه با مبدل ADC بیست‌وچهار بیتی

صورت مسئله: در یک سیستم اندازه‌گیری نسبتی با حسگر Pt100 مطابق استاندارد IEC 60751، مقاومت مرجع با مشخصه RREF=4000Ω با ضریب دمایی 2 ppm/∘C استفاده شده است. مبدل ADC دارای تفکیک‌پذیری 24 بیت و گین قابل تنظیم PGA=16 است. جریان تحریک برابر Iexc=250μA تنظیم شده است.
الف) ولتاژ مرجع VREF تولیدشده روی مقاومت مرجع چقدر است؟
ب) در دمای 100 ∘C، ولتاژ تفاضلی حسگر Pt100 (VRTD) و خروجی PGA را به دست آورید.
ج) کد خروجی مبدل ADC را در دمای 100 ∘C محاسبه کنید.

حل تشریحی:
الف) محاسبه ولتاژ مرجع:

VREF=Iexc·RREF=250×10−6 A×4000Ω=1.000 V

ب) طبق استاندارد IEC 60751 در دمای 100 ∘C مقاومت Pt100 دقیقاً برابر 138.51Ω است:

VRTD=Iexc·RRTD=250×10−6 A×138.51Ω=0.0346275 V≈34.63 mV

ولتاژ پس از تقویت توسط PGA:

VPGA=16×34.6275 mV≈554.04 mV

ج) رابطه کد ADC تفاضلی 24 بیتی علامت‌دار (Signed Binary):

Code=223·VRTD·PGAVREF=8388608·0.554041.000≈4,647,624

از آنجا که جریان Iexc در محاسبه نسبت‌ها حذف می‌شود، هرگونه نوسان یا رانش در منبع جریان تأثیری بر این کد خروجی نخواهد گذاشت.


جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در این مقاله، مبانی فیزیکی دما، دینامیک تبادل گرما و مدل مرتبه اول پاسخ گذرای سنسورهای تماسی بررسی شد. نشان داده شد که ثابت زمانی حرارتی (τ) عامل کلیدی در تعیین تأخیر دینامیکی اندازه‌گیری است و برای کاربردهای سریع یا غیرقابل دسترس، دماسنجی غیرتماسی مزیتی قاطع دارد. در حوزه حسگرهای مقاومتی، ترمیستورهای NTC با حساسیت بسیار بالا در بازه‌های محدود و ترمیستورهای PTC با رفتار کلیدزنی در کاربردهای حفاظتی تحلیل شدند. همچنین حسگرهای مقاومتی پلاتینی RTD بر مبنای استاندارد IEC 60751، رابطه کالندر-وان دوسن و کلاس‌های دقت مقایسه گردیدند. در نهایت، با تحلیل مدارهای 2، 3 و 4 سیمه کلوین و معماری نسبتی (Ratiometric)، راهکارهای مهندسی برای حذف کامل اثر مقاومت سیم‌های رابط و رانش منبع تحریک ارائه گردید.


منابع مطالعه‌شده و مراجع علمی

  1. Fraden, Jacob. Handbook of Modern Sensors: Physics, Designs, and Applications, 5th Edition, Springer, 2016. (فصل 16: حسگرهای دما و ویژگی‌های ترمودینامیکی و مقاومتی).
  2. Wu, Joseph. A Basic Guide to RTD Measurements, Application Report SBAA275A, Texas Instruments, March 2023. (تحلیل مدارهای 2، 3 و 4 سیمه، جبران مقاومت سیم و معماری نسبتی Ratiometric).
  3. IEC 60751:2022. Industrial platinum resistance thermometers and platinum temperature sensors, International Electrotechnical Commission. (معادلات کالندر-وان دوسن، کلاس‌های انحراف مجاز AA، A، B و مقادیر اسمی Pt100 و Pt1000).
  4. Preston-Thomas, H. The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90), Metrologia, Vol. 27, No. 1, 1990. (تعاریف دمای ترمودینامیکی و نقاط ثابت کالیبراسیون پلاتین).
  5. Steinhart, J. S., & Hart, S. R. Calibration curves for thermistors, Deep Sea Research and Oceanographic Abstracts, Vol. 15, No. 4, pp. 497-503, Elsevier, 1968. (مدل‌سازی دقیق رفتار غیرخطی مقاومت در ترمیستورهای نیمه‌هادی NTC).

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا