لودسل‌ها و فناوری‌های سنجش نیرو: مقایسه لودسل‌های خمشی، برشی، فشاری، پیزوالکتریک و مقاومت حساس به فشار (FSR)

اندازه‌گیری دقیق نیرو و وزن در سامانه‌های اتوماسیون صنعتی، روباتیک، خطوط بچینگ و فرآوری مواد، باسکول‌های جاده‌ای و تست‌های دینامیکی سازه، نیازمند بهره‌گیری از ترنسدیوسرهای پایدار و کالیبره‌شده است. تفاوت بنیادین یک لودسل صنعتی استاندارد با یک قطعه آزمایشگاهی ساده، در بهینه‌سازی ساختار مکانیکی المان الاستیک (Spring Element)، درزبندی هرمتیک در برابر نفوذ رطوبت و گردوغبار، ایزولاسیون نسبت به گشتاورها و بارهای جانبی طفیلی، و کنترل رفتار ویسکوالاستیک نهفته است. در این مقاله، ساختار و مبانی مکانیکی لودسل‌های تیر خمشی، تک‌نقطه‌ای متوازی‌الاضلاع، تیر برشی جدارنازک و ستون‌های فشاری راکر کالبدشکافی می‌شود؛ سپس فناوری‌های حسگرهای پلیمری حساس به فشار (FSR) بر پایه تونل‌زنی کوانتومی و سنسورهای پیزوالکتریک کوارتز با تقویت‌کننده بار مورد واکاوی قرار می‌گیرند؛ و در نهایت مقایسه جامع شاخص‌های اندازه‌شناسی شامل خطی‌بودن، پسماند، خزش 30 دقیقه‌ای طبق استاندارد OIML R60 و پاسخ فرکانسی دینامیکی ارائه می‌گردد.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                        خانواده‌های فناوری سنجش نیرو و حوزه کاربرد آنها                             |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|  [حسگرهای پلیمری FSR]             [لودسل‌های کرنش‌سنجی فویلی]        [سنسورهای پیزوالکتریک کوارتز]  |
|  - ضخامت بسیار کم (<0.4mm)        - استاندارد طلایی توزین تجاری      - پاسخ فرکانسی فوق‌سریع (>20kHz)|
|  - پدیده تونل‌زنی کوانتومی         - دقت فوق‌العاده (<0.02% FS)        - صلبیت بالا، خیز میکرومتری    |
|  - لمس روبات و رابط HMI           - استاتیک و دینامیک آرام           - ضربه، ماشین‌کاری، تصادف      |
|  - پسماند و خزش بالا              - پسماند و خزش کنترل‌شده (OIML)    - ناتوان در بار استاتیک دائم   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

8.3. لودسل‌ها و حسگرهای نیرو

حسگرهای نیرو و لودسل‌ها (Load Cells)، ترنسدیوسرهای پیشرفته‌ای هستند که بار مکانیکی وارده را به سیگنال الکتریکی متناسب تبدیل می‌کنند. تفاوت اساسی یک لودسل صنعتی با یک قطعه آزمایشگاهی دارای کرنش‌سنج، در ساختار المان الاستیک (Spring Element)، درزبندی محیطی (Environmental Sealing)، ایزولاسیون مکانیکی در برابر بارهای ناخواسته، و کالیبراسیون دقیق اندازه‌شناسی نهفته است. در این زیرفصل، ابتدا معماری و مبانی مکانیکی لودسل‌های خمشی، تک‌نقطه‌ای، برشی و فشاری بررسی می‌شود؛ سپس دو فناوری مکمل شامل حسگرهای پلیمری حساس به فشار (FSR) و حسگرهای پیزوالکتریک کوارتز مورد واکاوی قرار می‌گیرند؛ و در بخش پایانی، مقایسه جامع شاخص‌های خطی‌بودن، پسماند، خزش ویسکوالاستیک و پاسخ فرکانسی دینامیکی ارائه خواهد شد.


8.3.1. لودسل‌های خمشی، برشی و فشاری

المان الاستیک قلب تپنده هر لودسل است. این قطعه فلزی دقیق، تحت اثر بار نامی دچار کرنش الاستیک یکنواخت و تکرارپذیر شده و پس از حذف بار، بدون کوچک‌ترین تغییر شکل پلاستیک ماندگار، به ابعاد اولیه خود بازمی‌گردد. بسته به نوع میدان تنش غالبی که در سازه ایجاد می‌شود، لودسل‌ها به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:

1. لودسل‌های تیر خمشی و تک‌نقطه‌ای (Bending Beam & Single Point)

در یک تیر یک‌سرگیردار الاستیک تحت بار متمرکز F در انتهای آزاد، لنگر خمشی به صورت خطی با فاصله از نقطه بار افزایش می‌یابد: M(x)=F·(L−x). تنش نرمال روی سطوح خارجی تیر برابر است با:

σ(x)=M(x)·yI=F(L−x)(h/2)bh3/12=6F(L−x)bh2

از آنجا که کرنش با فاصله تغییر می‌کند، در تیرهای خمشی ساده محل قرارگیری گیج بحرانی است. برای غلبه بر این محدودیت و ایجاد ساختار موازی بدون حساسیت به موقعیت بار، لودسل تک‌نقطه‌ای (Single Point Load Cell) طراحی شده است.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                            هندسه لودسل تک‌نقطه‌ای متوازی‌الاضلاع                                   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|        بخش صلب تکیه‌گاه                                             بخش صلب کفه بارگذاری          |
|      +------------------+                                     +------------------+                |
|      |                  |=====================================|                  |                |
|      |                  |  (تیر فوقانی با گلویی‌های الاستیک)  |                  |                |
|      |                  |    [R1: کشش]          [R2: فشار]    |                  |  <-- نیروی F   |
|      |                  |                                     |                  |      (در هر    |
|      |                  |         حفره میانی توخالی           |                  |      موقعیتی)  |
|      |                  |                                     |                  |                |
|      |                  |    [R4: فشار]          [R3: کشش]    |                  |                |
|      |                  |  (تیر تحتانی با گلویی‌های الاستیک)  |                  |                |
|      |                  |=====================================|                  |                |
|      +------------------+                                     +------------------+                |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

در ساختار تک‌نقطه‌ای، المان فلزی دارای یک سوراخ بزرگ مرکزی با 4 گلویی تراشکاری‌شده بسیار نازک (Flexure Hinges) است که یک مکانیزم متوازی‌الاضلاع مکانیکی (Parallelogram Linkage) را تشکیل می‌دهند. این هندسه نبوغ‌آمیز دو مزیت فوق‌العاده فراهم می‌کند:

  1. جابه‌جایی کفه بار صرفاً عمودی بوده و هیچ شیب زاویه‌ای پیدا نمی‌کند.
  2. گشتاورهای ناشی از قرارگیری وزنه در گوشه‌های کفه، در گلویی‌های متقارن خنثی می‌شوند (خطای برون‌محوری یا Off-Center Error طبق استاندارد OIML R60 به کمتر از 0.02% می‌رسد).
    با چیدمان متقارن بازوهای پل وتستون به صورت R1 و R3 در نواحی کششی و R2 و R4 در نواحی فشاری، خروجی پل برابر با ε1−ε2+ε3−ε4=4ε خواهد شد. این لودسل‌ها پرکاربردترین سنسورها در ترازوهای فروشگاهی، باسکول‌های کفی سبک و توزین تسمه‌نقاله تا ظرفیت‌های چندصد کیلوگرم هستند.

2. لودسل‌های تیر برشی (Shear Beam & Double-Ended Shear Beam)

در کاربردهای سنگین‌تر صنعتی (نظیر مخازن و پلتفرم‌های توزین از 500 کیلوگرم تا 50 تن)، استفاده از تیر خمشی به دلیل خمش بزرگ و آسیب‌پذیری در برابر بارهای جانبی مناسب نیست. در این موارد، لودسل‌های تیر برشی به کار گرفته می‌شوند.
در یک تیر با مقطع I شکل (I-Beam)، وب یا جان تیر وظیفه تحمل نیروی برشی را بر عهده دارد. بر اساس فرمول ژوراوسکی، تنش برشی در فاصله y از تار خنثی برابر است با:

τ(y)=V·Q(y)I·tw

که در آن V=F نیروی برشی وارد بر مقطع، Q گشتاور اول سطح، I ممان اینرسی مقطع و tw ضخامت جان تیر است. در مقاطع مستطیلی توپر حداکثر تنش برشی برابر با τmax=32FA است؛ اما در تیرهای برشی صنعتی با مقطع I شکل و جان نازک (Aweb=hw·tw)، بال‌های پهن لنگر خمشی را تحمل کرده و توزیع تنش برشی در سرتاسر جان بسیار یکنواخت است:

τweb≈FAweb

ویژگی بنیادین تنش برشی این است که اندازه آن در سرتاسر فاصله میان نقطه اعمال بار و تکیه‌گاه کاملاً ثابت است و به فاصله بستگی ندارد! در لودسل برشی، یک حفره کور (Blind Hole) کم‌عمق در دو طرف جان تیر ماشین‌کاری شده و چهار کرنش‌سنج دقیق در زاویه 45 درجه نسبت به محور طولی در تار خنثی نصب می‌شوند. این چیدمان، کرنش‌های نرمال اصلی ناشی از برش خالص (±τ/2G) را اندازه می‌گیرد.
مزایای لودسل برشی:

  • عدم حساسیت به تغییر مکان نقطه اعمال بار روی کفی.
  • صلبیت بسیار بالا و خیز ناچیز زیر بار.
  • تحمل فوق‌العاده بالا در برابر ضربه و بارهای جانبی طفیلی.

3. لودسل‌های فشاری ستونی و قوطی‌ای (Canister / Compression Column)

برای اندازه‌گیری نیروهای بسیار سنگین (از 10 تن تا بیش از 1000 تن) در باسکول‌های تریلی‌کش جاده‌ای، سیلوهای سیمان و غلات، و جک‌های هیدرولیکی، از لودسل‌های فشاری ستونی استفاده می‌شود.
المان الاستیک شامل یک یا چند ستون استوانه‌ای توپر یا توخالی از جنس فولاد آلیاژی سختکاری‌شده است که مستقیماً تحت فشار محوری قرار می‌گیرند:

σ=−FA
εaxial=−FE·A,εtrans=+νFE·A

چهار یا هشت کرنش‌سنج به صورت محیطی روی ستون نصب می‌شوند (گیج‌های طولی در جهت بار و گیج‌های عرضی برای بهره‌گیری از ضریب پواسون و خنثی‌سازی دما و خمش ناخواسته).
برای جلوگیری از کمانش الاستیک اویلر و آزادسازی بارهای افقی ناشی از انبساط حرارتی سازه پل باسکول، لودسل‌های مدرن به صورت ستون نوسانی خودمرکز‌شونده (Rocker Column) با پایه‌های کروی محدب طراحی می‌شوند تا با حرکت اندک نوسانی، بار را همواره در امتداد محور مرکزی متمرکز نگه دارند.

+--------------------+----------------------+--------------------+--------------------------+
| نوع لودسل          | دامنه بار متداول     | تنش مکانیکی غالب   | کاربرد بارز صنعتی        |
+--------------------+----------------------+--------------------+--------------------------+
| تک‌نقطه‌ای (Single) | 1 kg تا 500 kg       | خمش متوازی‌الاضلاع | ترازوهای دیجیتال و فروشگاهی|
| تیر برشی (Shear)   | 500 kg تا 20 ton     | برش خالص در تار خنثی| هاپرها، پلتفرم و مخازن   |
| ستونی فشاری        | 10 ton تا 500 ton    | فشار محوری مستقیم  | باسکول جاده‌ای و قطارکش  |
| کششی S شکل         | 20 kg تا 10 ton      | خمش ترکیبی S       | سیستم‌های بچینگ و توزین آویز|
+--------------------+----------------------+--------------------+--------------------------+

8.3.2. حسگرهای FSR و حسگرهای پیزوالکتریک نیرو

در کنار لودسل‌های کرنش‌سنجی متداول که برای اندازه‌گیری دقیق وزن و بارهای استاتیکی طراحی شده‌اند، دو فناوری مهم دیگر برای کاربردهای خاص صنعتی و دینامیکی وجود دارند:

1. مقاومت‌های حساس به نیرو (Force Sensing Resistors – FSR)

سنسورهای FSR قطعات پلیمری پوسته‌نازک و انعطاف‌پذیری هستند که مقاومت الکتریکی آنها با افزایش نیروی فشاری عمودی وارد بر سطح سنسور کاهش می‌یابد.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                ساختار فیزیکی حسگر FSR پلیمری                                      |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|   [فشار عمودی F]                                                                                  |
|         |                                                                                         |
|         v                                                                                         |
|   +-------------------------------------------------------------+  <-- لایه بالایی پلی‌استر       |
|   |   ///////////////////////////////////////////////////////   |  <-- پوشش جوهر رسانای پیزومقاوم|
|   |-------------------------------------------------------------|                                 |
|   |                      فاصله هوایی بسیار نازک                 |  <-- لایه فاصله‌گذار (Spacer)   |
|   |-------------------------------------------------------------|                                 |
|   |   |---|   |---|   |---|   |---|   |---|   |---|   |---|     |  <-- الکترودهای شانه‌ای درهم‌تنیده|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |     |      (Interdigitated Fingers)   |
|   +-------------------------------------------------------------+  <-- لایه پایینی دی‌الکتریک     |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
  • فیزیک عملکرد: بر خلاف لودسل‌ها که بر پایه تغییر شکل الاستیک توده فلز کار می‌کنند، حسگر FSR بر پایه مکانیک تماس سطحی و پدیده تونل‌زنی کوانتومی (Quantum Tunneling) میان نانوذرات کربن یا نانوپلیمرهای رسانا کار می‌کند. در بار صفر، فاصله میان ذرات زیاد است و مقاومت الکتریکی مدار باز (بیش از 10 MΩ) است. با اعمال فشار مکانیکی، زبری‌های میکروسکوپی سطح فشرده شده، مساحت تماس واقعی ذرات افزایش یافته و سدهای پتانسیل کوانتومی باریک‌تر می‌شوند؛ در نتیجه مقاومت به صورت غیرخطی شدید افت می‌کند:
RFSR≈R0·F−γ(0.5<γ<1.0)
  • مزایا: ضخامت فوق‌العاده اندک (کمتر از 0.4 میلی‌متر)، انعطاف‌پذیری مکانیکی، هزینه ساخت بسیار پایین، مقاومت در برابر شوک‌های مکانیکی شدید.
  • معایب و محدودیت‌ها: پسماند بسیار شدید (Hysteresis تا 10% الی 15%)، خزش بالا در بار ایستا، وابستگی به دما و رطوبت، تکرارپذیری ضعیف (±5%). بنابراین FSRها هرگز برای توزین تجاری یا اندازه‌گیری دقیق مناسب نیستند، اما برای تشخیص لمس، چنگال ربات‌ها، تحلیل راه رفتن و کفی کفش بیومکانیک بی‌رقیب هستند.

2. حسگرهای پیزوالکتریک نیرو (Piezoelectric Force Sensors)

هنگامی که نیاز به ثبت بارهای بسیار سریع، پدیده‌های ضربه‌ای، احتراق موتورها، یا نیروهای ارتعاشی ماشین‌کاری (فرزکاری و تراشکاری) باشد، لودسل‌های کرنش‌سنجی به دلیل لختی جرم مکانیکی و پاسخ فرکانسی محدود پاسخگو نیستند. در این شرایط، حسگرهای پیزوالکتریک کوارتز (SiO2) انتخاب اول مهندسان هستند.

  • فیزیک اثر پیزوالکتریک مستقیم: با اعمال نیروی مکانیکی F به کریستال غیرمتقارن، مراکز بارهای مثبت و منفی جابه‌جا شده و دوقطبی‌های الکتریکی هم‌راستا می‌شوند؛ در نتیجه بار الکتریکی سطحی q تولید می‌شود:
q=dij·F

که در آن dij ضریب پیزوالکتریک کریستال است (برای بلور کوارتز برش طولی d11≈2.30 pC/N). کریستال کوارتز سختی مکانیکی شگفت‌انگیزی دارد (مدول الاستیسیته در حدود 90 GPa) و خیز آن زیر بار نامی در حد کسری از میکرومتر است.

  • مدار تقویت‌کننده بار (Charge Amplifier):
    بار الکتریکی تولیدی بسیار اندک (در سطح پیکوکولن) است و مقاومت عایقی کریستال و کابل، بار را به سرعت تخلیه می‌کند. بنابراین حسگر پیزوالکتریک نمی‌تواند نیروی کاملاً استاتیکی را در بلندمدت اندازه بگیرد (خروجی آن با ثابت زمانی τ=RC به صفر رانش می‌کند). برای قرائت سیگنال، از مدار تقویت‌کننده بار بر پایه آپ‌امپ با امپدانس ورودی فوق‌العاده بالا استفاده می‌شود:
            +-------------------[ C_f ]-------------------+
            |                                             |
            |                   [ R_f ]                   |
            |                 (بسیار بزرگ)                |
            +------------------/\/\/\/\-------------------+
            |                                             |
     q      |     |\                                      |
   ----->---+-----|- \                                    |
                  |   \-----------------------------------+-----> V_out
            +-----|+  /
            |     |/
           GND

ولتاژ خروجی تقویت‌کننده بار برابر است با:

Vout=−qCf=−dij·FCf

ملاحظه می‌شود که ولتاژ خروجی مستقیماً توسط خازن فیدبک Cf تعیین می‌شود و ظرفیت خازنی پارازیتی کابل رابط نقشی در بهره مدار ندارد؛ این ویژگی امکان استفاده از کابل‌های طولانی را بدون نیاز به کالیبراسیون مجدد فراهم می‌کند. مقاومت فیدبک موازی Rf برای تخلیه جریان‌های آفست بایاس ورودی آپ‌امپ تعبیه شده و فرکانس قطع پایین مشخصه گذربالا (High-pass Cutoff Frequency) را تعیین می‌کند:

flow=12πRfCf

سیگنال‌های بالاتر از این فرکانس بدون تضعیف عبور می‌کنند، در حالی که رانش‌های DC استاتیکی مسدود می‌شوند.


8.3.3. مقایسهٔ خطی‌بودن، خزش و پاسخ دینامیکی

در ارزیابی کارایی حسگرهای نیرو، چهار پارامتر اندازه‌شناسی تعیین‌کننده کیفیت سیستم هستند:

1. خطی‌بودن (Linearity)

غیرخطی‌بودن به عنوان حداکثر انحراف منحنی کالیبراسیون تجربی سنسور از یک خط راست ایده‌آل مبنا (روش حداقل مربعات یا خط عبورکننده از صفر و بار نامی) تعریف شده و بر حسب درصد از گستره اندازه‌گیری کامل (%FS) بیان می‌شود:

Non-Linearity (\%FS)=ΔVmaxVFS×100

در لودسل‌های کرنش‌سنجی با پل کامل، غیرخطی بودن معمولاً بهتر از 0.02% تا 0.03% ظرفیت نامی است. در مقابل، حسگرهای FSR دارای مشخصه شدیداً غیرخطی توان‌دار هستند.

2. پسماند (Hysteresis)

پسماند عبارت است از حداکثر تفاوت در ولتاژ خروجی سنسور در یک نقطه بار یکسان هنگامی که بار به صورت صعودی (افزایشی) و سپس به صورت نزولی (کاهشی) به سنسور اعمال می‌شود. منشأ فیزیکی پسماند در لودسل‌ها، اصطکاک داخلی دانه‌های کریستالی فلز (Internal friction) و تاخیر کشسانی چسب فویل است. در لودسل‌های استاندارد OIML کلاس C3، پسماند زیر 0.016% گستره است، اما در حسگرهای پلیمری FSR پسماند به بیش از 10% می‌رسد.

3. خزش (Creep)

خزش به پدیده‌ای اطلاق می‌شود که در آن با اعمال یک بار مکانیکی کاملاً پله‌ای و نگه‌داشتن آن در شرایط محیطی ثابت، سیگنال خروجی لودسل با گذشت زمان دچار تغییر جزیی تدریجی می‌شود.

  • خزش مثبت: ناشی از جریان مومسان در لایه الاستومر چسب زیر فویل کرنش‌سنج.
  • خزش منفی یا معکوس (Creep Recovery): پدیده بازگشت پس از برداشتن بار.
    سازندگان حرفه‌ای با طراحی الگوی خاص شبکه‌های فویل کرنش‌سنج (End Loops)، یک اثر خزش هندسی منفی در گیج ایجاد می‌کنند تا خزش مثبت الاستیک چسب و فلز را دقیقاً خنثی نماید. طبق استانداردهای بین‌المللی OIML R60، آزمون خزش لودسل در مدت زمان 30 دقیقه انجام شده و میزان تغییرات باید در بازه خطای کلاس مجاز (مثلاً کمتر از 0.02%) باقی بماند.

4. پاسخ دینامیکی و فرکانس طبیعی (fn)

از نظر دینامیکی، هر حسگر نیرو را می‌توان به صورت یک سیستم ارتعاشی جرم-فنر-دمپر یک درجه آزادی (SDOF) مدل‌سازی کرد. فرکانس تشدید طبیعی لودسل برابر است با:

fn=12πkmeff

که در آن k سختی الاستیک المان (Stiffness بر حسب N/m) و meff جرم موثر دینامیکی لودسل به علاوه جرم کفه بارگذاری است.
برای جلوگیری از خطای تشدید دینامیکی و حفظ دقت دامنه در حد 5%، فرکانس ارتعاشات نیروی اندازه‌گیری‌شده (fsignal) همواره باید بسیار کمتر از فرکانس طبیعی سنسور انتخاب شود:

fsignal≤0.2·fn
پارامتر فنی لودسل کرنش‌سنجی فویلی حسگر پیزوالکتریک کوارتز حسگر FSR پلیمری
نوع پاسخ استاتیک و دینامیک آرام دینامیک سریع و ضربه‌ای استاتیک تقریبی و دینامیک
غیرخطی‌بودن (%FS) بسیار عالی (0.01% تا 0.03%) عالی (0.1% تا 0.5%) ضعیف (5% تا 15%)
پسماند (%FS) کمتر از 0.02% کمتر از 0.1% بسیار بالا (10% تا 15%)
خزش در 30 دقیقه بسیار ناچیز (<0.02%) نامرتبط (تخلیه بار الکتریکی) بسیار شدید (تا 10% در ساعت)
فرکانس طبیعی (fn) 100 Hz تا 2 kHz 20 kHz تا بیش از 100 kHz وابسته به ساختار مکانیکی
ضخامت و وزن حجیم و فلزی صلب کامپکت، استوانه‌ای و صلب فیلم فوق‌نازک (<0.4 mm)
پایداری بلندمدت فوق‌العاده بالا (کلاس تجاری) بسیار بالا در دماهای متغیر پایین (فرسودگی مکانیکی پلیمر)
کاربرد اصلی باسکول، ترازو و مخازن صنعتی تست تصادف، ضربه، ماشین‌کاری لمس انگشت، دسته‌بازی، بیومکانیک

مثال‌های حل‌شده عددی

مثال 1: طراحی مدار تقویت‌کننده بار برای حسگر نیروی پیزوالکتریک

یک حسگر نیروی پیزوالکتریک کوارتز با ضریب بار d11=2.30 pC/N برای اندازه‌گیری نیروی ضربه‌ای پرس صنعتی تا دامنه حداکثر Fmax=50.0 kN مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سنسور به یک تقویت‌کننده بار متصل است. سیستم داده‌برداری (ADC) دارای محدوده ورودی ولتاژ 0 تا 10.0 ولت است.
الف) کل بار الکتریکی تولیدی سنسور را در بار حداکثر محاسبه کنید.
ب) ظرفیت خازن فیدبک Cf را به گونه‌ای محاسبه کنید که در بار حداکثر، ولتاژ خروجی دقیقاً 10.0 V باشد.
ج) اگر مقاومت فیدبک Rf=100 MΩ انتخاب شود، فرکانس قطع پایین پاسخ گذربالا (flow) چقدر خواهد بود؟

پاسخ:
الف) بار الکتریکی در بار نامی:

qmax=d11·Fmax=2.30×10−12 C/N×(50.0×103 N)=1.15×10−7 C=115 nC

ب) رابطه تقویت‌کننده بار:

|Vout|=qmaxCf⟹Cf=qmax|Vout|=115×10−9 C10.0 V=11.5×10−9 F=11.5 nF

(می‌توان از خازن استاندارد دقیق پلی‌پروپیلن یا نقره-میکا با ظرفیت مناسب استفاده کرد).

ج) فرکانس قطع پایین گذربالا:

flow=12πRfCf=12π×(100×106 Ω)×(11.5×10−9 F)=12π×1.15≈0.138 Hz

این فرکانس قطع نشان می‌دهد که سیستم قادر است سیگنال‌های دینامیکی بالاتر از 0.14 Hz را بدون تضعیف دامنه ثبت کند، اما فرکانس‌های بسیار آرام و استاتیک را مسدود می‌نماید.


مثال 2: تحلیل تنش و کرنش برشی در وب یک لودسل تیر برشی

یک لودسل تیر برشی از جنس فولاد 17-4 PH (E=196 GPa و ν=0.27) برای بار نامی F=20.0 kN طراحی شده است. جان تیر (وب) در محل حفره حسگر دارای ارتفاع موثر hw=30.0 mm و ضخامت نازک tw=4.0 mm است.
الف) مدول برشی G فولاد را به دست آورید.
ب) تنش برشی متوسط در جان تیر (τ) را در بار نامی محاسبه کنید.
ج) کرنش‌های اصلی کششی و فشاری (ε1 و ε2) را در زاویه 45 درجه بر حسب میکروکرنش تعیین نمایید.

پاسخ:
الف) مدول برشی از رابطه الاستیسیته:

G=E2(1+ν)=196×109 Pa2(1+0.27)=196×1092.54≈77.165×109 Pa=77.17 GPa

ب) مساحت جان تیر برشی:

Aw=hw·tw=(30.0×10−3 m)×(4.0×10−3 m)=1.20×10−4 m2=120.0 mm2

تنش برشی در جان با تقریب تیر وب نازک:

τ=FAw=20.0×103 N1.20×10−4 m2≈166.67×106 Pa=166.67 MPa

(این تنش برشی در حدود 17% حد تسلیم 1000 مگاپاسکالی فولاد 17-4 PH است و صلبیت عالی و حاشیه ایمنی بالا را تضمین می‌کند).

ج) کرنش‌های اصلی در زاویه 45 درجه در برش خالص:

ε1=+τ2G=+166.67×106 Pa2×(77.17×109 Pa)≈+1.080×10−3=+1080 με
ε2=−τ2G=−1080 με

این مقدار کرنش (≈1080 με) ایده‌آل‌ترین سطح کرنش کاری برای استرین‌گیج‌های فویلی با پل کامل است که خروجی استاندارد حدود 2.16 mV/V را در بار کامل تولید می‌کند.


پرسش و پاسخ‌های تحلیلی

پرسش 1: چرا برای اندازه‌گیری وزن مخازن بزرگ مایعات، لودسل‌های تیر برشی یا دابل‌شیر بر لودسل‌های تیر خمشی ترجیح داده می‌شوند؟
پاسخ: در مخازن صنعتی، انقباض و انبساط حرارتی بدنه فلزی مخزن ناشی از تغییرات دمای شب و روز، جابه‌جایی‌های جانبی افقی شدیدی به تکیه‌گاه‌ها وارد می‌کند. علاوه بر این، تلاطم مایع درون مخزن یا وزش باد نیروهای ضربه‌ای جانبی ایجاد می‌کند. لودسل‌های تیر برشی جانبی دارای وب ضخیم بوده و صلبیت جانبی بسیار بالایی دارند؛ مهم‌تر از همه، سیگنال خروجی آنها مستقیماً تابع برش عمودی است و تغییر موقعیت نقطه اثر بار ناشی از انبساط حرارتی مخزن، هیچ خطایی در خوانش وزن خالص ایجاد نمی‌کند.

پرسش 2: چرا در سیستم‌های توزین تجاری و قانونی (مانند باسکول‌ها) از حسگرهای پلیمری FSR استفاده نمی‌شود؟
پاسخ: استاندارد بین‌المللی OIML R60 برای لودسل‌های تجاری (کلاس C)، خطای ترکیبی ناشی از پسماند، غیرخطی بودن و خزش را در مجموع به کمتر از 0.02% تا 0.03% محدود می‌کند. حسگرهای FSR به دلیل ساختار میکروسکوپی تماسی، دارای پسماند بالای 10%، خزش شدید در بار مداوم و وابستگی حرارتی بسیار زیاد هستند. یک ترازوی ساخته‌شده با FSR با قرار دادن یک وزنه 100 کیلوگرمی ممکن است پس از 10 دقیقه عدد 90 یا 110 کیلوگرم را نشان دهد که برای معاملات تجاری غیرقابل قبول است.


تمرین‌های دوره‌ای همراه با کلید حل

  1. تحلیل فرکانس طبیعی و سرعت توزین در لودسل: یک لودسل تک‌نقطه‌ای دارای سختی مکانیکی معادل k=4.0×106 N/m است. کفه توزین متصل به لودسل دارای جرم mpan=0.60 kg بوده و جرم موثر فنر لودسل mspring=0.40 kg است.
  • فرکانس طبیعی ارتعاشات سیستم در حالت بدون بار را محاسبه کنید.
  • اگر یک بسته به جرم mload=3.00 kg روی کفه قرار گیرد، فرکانس طبیعی جدید چقدر خواهد بود؟
  • حداکثر سرعت نرخ توزین (تعداد نمونه در ثانیه) را برای آنکه اثرات نوسان گذرا میرا شده و خطای دینامیکی ایجاد نشود تخمین بزنید.

راهنما و کلید حل تمرین 1:

  • در حالت بدون بار، جرم موثر کل:
    meff,0=mpan+mspring=0.60+0.40=1.00 kg

    فرکانس طبیعی بدون بار:

    fn0=12πkmeff,0=12π4.0×1061.00=20002π≈318.3 Hz
  • در حالت بارگذاری کامل با بار 3 کیلوگرم:
    meff,load=1.00+3.00=4.00 kg

    فرکانس طبیعی بارگذاری‌شده:

    fn,load=12π4.0×1064.00=10002π≈159.2 Hz
  • برای جلوگیری از خطای دینامیکی، فرکانس نمونه‌برداری فیلترشده باید کمتر از 20% فرکانس طبیعی باشد (fsample≤0.2×159.2≈31.8 Hz). با در نظر گرفتن زمان نشست فیلتر دیجیتال پایین‌گذر (حدود 3 تا 5 سیکل نوسان)، نرخ توزین پایدار در حدود 5 تا 10 بسته در ثانیه تخمین زده می‌شود.
  1. ارزیابی پدیده خزش در لودسل تجاری: یک لودسل با ظرفیت نامی 500.0 kg و حساسیت نامی 2.000 mV/V تحت ولتاژ تحریک VEXC=10.00 V کالیبره شده است. بار کامل 500 کیلوگرم روی لودسل قرار می‌گیرد و ولتاژ اولیه V0=20.000 mV ثبت می‌شود. پس از گذشت 30 دقیقه، ولتاژ خروجی به V30=20.006 mV تغییر می‌یابد.
  • درصد خطای خزش در 30 دقیقه را بر حسب %FS محاسبه کنید.
  • آیا این لودسل استاندارد OIML R60 کلاس C3 (با حداکثر خطای خزش مجاز ±0.035% FS) را پاس می‌کند؟

راهنما و کلید حل تمرین 2:

  • تغییر ولتاژ ناشی از خزش:
    ΔVcreep=V30−V0=20.006−20.000=+0.006 mV
  • ولتاژ گستره کامل (Full Scale):
    VFS=2.000 mV/V×10.00 V=20.000 mV
  • درصد خطای خزش:
    Creep (\%FS)=ΔVcreepVFS×100=0.006 mV20.000 mV×100=+0.030% FS
  • مقایسه با استاندارد:
    چون 0.030%≤0.035% است، این لودسل الزامات تست خزش استاندارد OIML R60 برای کلاس C3 را با موفقیت پاس می‌کند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

  1. لودسل‌های تک‌نقطه‌ای با متوازی‌الاضلاع 4 گلویی، خطای برون‌محوری ناشی از موقعیت بار روی کفه را به صفر نزدیک می‌کنند و استاندارد ترازوهای تجاری هستند.
  2. لودسل‌های تیر برشی به دلیل یکنواختی تنش برشی در طول جان و مقاومت بالا در برابر بارهای جانبی، بهترین گزینه برای مخازن و پلتفرم‌های نیمه‌سنگین صنعتی به شمار می‌روند.
  3. لودسل‌های ستونی راکر با حرکت نوسانی کروی، بارهای افقی انبساط حرارتی سازه را جذب کرده و در ظرفیت‌های چند ده تا چند صد تن برای باسکول‌های جاده‌ای استفاده می‌شوند.
  4. حسگرهای FSR پلیمری با فیزیک تونل‌زنی کوانتومی، ابعاد فوق‌نازک و قیمت ارزانی دارند، اما به دلیل پسماند و خزش بالا فقط برای سنجش تقریبی لمس و بیومکانیک مناسب‌اند.
  5. حسگرهای پیزوالکتریک کوارتز با صلبیت فوق‌العاده و مدار تقویت‌کننده بار، بی‌رقیب‌ترین ابزار برای ثبت نیروهای دینامیکی فوق‌سریع و ضربه‌ای هستند، هرچند قادر به اندازه‌گیری بار استاتیک پایدار نیستند.

منابع و مراجع مطالعه بیشتر

  1. R12: Micro-Measurements (2012). Strain Gage Based Transducers: Their Design and Construction. Measurements Group Inc., Vishay Precision Group. Reference: https://micro-measurements.com/knowledge-base/technical-notes.
  2. R13: HBK (Hottinger Brüel & Kjær). Load Application in Load Cells — Tips for Users. Technical Article, HBK Knowledge Base: https://cloud.hbkworld.com/en/knowledge/resource-center/articles/load-application-in-load-cells.
  3. R01: Fraden, J. (2016). Handbook of Modern Sensors: Physics, Designs, and Applications (5th ed.). Springer International Publishing. Chapter 9: "Force and Strain Sensors (Piezoelectric and Piezoresistive Transducers)", pp. 325–348. ISBN: 978-3-319-19303-8.

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا