دسته‌بندی سنسورها؛ کمیت، فناوری ساخت و انواع خروجی

سطح: مقدماتی
پیش‌نیاز: مطالعهٔ مقالهٔ اول این فصل («سنسور چیست؟ از کمیت فیزیکی تا زنجیرهٔ اندازه‌گیری»). آشنایی مقدماتی با مفاهیم سیگنال آنالوگ و دیجیتال و المان‌های مداری.

در بازار قطعات الکترونیک و کاتالوگ‌های صنعتی، با ده‌ها هزار مدل حسگر گوناگون روبرو می‌شویم: از یک ترموکوپل فلزی سادهٔ دو سیمه تا یک تراشهٔ پیشرفتهٔ شتاب‌سنج 9 محوره مجهز به رابط دیجیتال I2C. وقتی یک طراح مهندسی پروژه‌ای را آغاز می‌کند، چگونه باید از میان این تنوع گیج‌کننده حسگر مناسب را بیابد؟ اگر فروشنده‌ای بگوید یک حسگر «اکتیو» است، منظورش دقیقاً چیست؟ آیا ممکن است در یک کتاب دانشگاهی همان حسگر «پسیو» نامیده شود؟ چرا در برخی متون فناوری MEMS را در کنار اصولی مانند پیزوالکتریک قرار می‌دهند و چرا این کار از نظر علمی نادرست است؟

پاسخ به این پرسش‌ها در گرو شناخت شیوه‌های دسته‌بندی حسگرها است. دسته‌بندی صرفاً یک برچسب‌گذاری نظری نیست، بلکه ابزار تفکر مهندسی برای درک رفتار، انتخاب درست قطعه و طراحی مدار واسط متناسب با آن است. در این مقاله، معیارهای اصلی دسته‌بندی را با نگاهی چندبُعدی بررسی می‌کنیم: از دسته‌بندی بر پایهٔ کمیت فیزیکی ورودی گرفته تا تمایز دقیق میان اصل تبدیل فیزیکی و فناوری ساخت، بررسی ماهیت و شکل انواع خروجی‌های الکتریکی، و در نهایت کالبدشکافی تعاریف متناقض حسگرهای فعال و غیرفعال.


هدف‌های یادگیری

پس از مطالعهٔ این مقاله، شما قادر خواهید بود:

  1. حسگرها را بر پایهٔ ماهیت کمیت فیزیکی ورودی دسته‌بندی کرده و هدف مهندسی از این طبقه‌بندی را بیان کنید.
  2. «اصل تبدیل فیزیکی» (مانند اثر پیزورزیستیو یا ترموالکتریک) را از «فناوری ساخت» (مانند MEMS یا لایه ضخیم) تفکیک کرده و علت نادرست‌بودن هم‌ردیف‌سازی آن‌ها را تشریح نمایید.
  3. یک حسگر واقعی را به طور هم‌زمان با معیارهای چندگانه (کمیت، اصل تبدیل، فناوری و رابط خروجی) توصیف کنید.
  4. انواع خروجی‌های پیوسته (آنالوگ)، گسسته (کلیدی)، پالسی (فرکانسی و PWM) و دیجیتال شبکه‌ای را از حیث ماهیت داده، شکل سیگنال و مزایا/معایب با یکدیگر مقایسه کنید.
  5. سه قرارداد مختلف برای واژه‌های «فعال» و «غیرفعال» در حوزه‌های مدار، رادار/سنجش‌ازدور و اتوماسیون صنعتی را توضیح داده و ضرورت تصریح قرارداد را در پروژه‌ها روشن سازید.

1.4. دسته‌بندی سنسورها

1.4.1. دسته‌بندی بر اساس کمیت ورودی

نخستین و طبیعی‌ترین شیوهٔ دسته‌بندی برای یک مهندس طراح، کمیت فیزیکی ورودی (Measurand) است. این معیار مستقیماً به «صورت مسئله» پاسخ می‌دهد؛ یعنی طراح ابتدا می‌پرسد: «می‌خواهم چه چیزی را در محیط اندازه بگیرم؟».

بر این اساس، خانواده‌های اصلی حسگرها به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

  1. حسگرهای دما و حرارت (Thermal Sensors): پدیده‌های مربوط به گرمای ماده را می‌سنجند؛ مانند ترموکوپل‌ها، حسگرهای مقاومتی دما (RTD مانند PT100)، ترمیستورهای NTC و PTC، و حسگرهای مدار مجتمع (IC) دما.
  2. حسگرهای فشار، نیرو و بار مکانیکی (Pressure and Force Sensors): تنش‌های فیزیکی، وزن و نیرو را ارزیابی می‌کنند؛ مانند لودسل‌های ترازویی، دیافراگم‌های سنجش فشار پیزورزیستیو و کرنش‌سنج‌ها.
  3. حسگرهای موقعیت، جابه‌جایی و حرکت (Position and Motion Sensors): تغییرات مکانی و حرکتی را دنبال می‌کنند؛ مانند پتانسیومترهای خطی و زاویه‌ای، ترنسدیوسرهای LVDT، انکودرهای چرخشی، شتاب‌سنج‌ها (Accelerometers) و ژیروسکوپ‌ها (Gyroscopes).
  4. حسگرهای نوری و تابش (Optical and Radiation Sensors): فوتون‌های نور مرئی، مادون قرمز و فرابنفش را آشکار می‌سازند؛ مانند فتودیودها، فتوسل‌ها (LDR)، فوتوترانزیستورها، حسگرهای تصویر (CMOS/CCD) و پیرومترهای نوری.
  5. حسگرهای مغناطیسی (Magnetic Sensors): چگالی شار و میدان‌های مغناطیسی را اندازه‌گیری می‌کنند؛ مانند سنسورهای اثر هال (Hall Effect)، مگنتورزیستیوها (AMR/GMR) و فلاکس‌گیت‌ها.
  6. حسگرهای صوتی و فراصوتی (Acoustic and Ultrasonic Sensors): ارتعاشات فشاری در هوا یا مایعات را دریافت می‌کنند؛ مانند میکروفون‌های خازنی و ترنسدیوسرهای اولتراسونیک پیزوالکتریک.
  7. حسگرهای شیمیایی، گاز و زیستی (Chemical and Biosensors): غلظت گونه‌های مولکولی، اسیدیته و گازها را اندازه می‌گیرند؛ مانند الکترودهای سنجش pH، حسگرهای گاز اکسید فلزی نیمه‌رسانا (MOS) و حسگرهای الکتروشیمیایی اکسیژن.

هدف مهندسی از این دسته‌بندی چیست؟
فایدهٔ این معیار، دسته‌بندی مسئله‌محور کاتالوگ‌ها و مقالات علمی است. مهندسی که می‌خواهد یک کوره را کنترل کند، مستقیماً به سراغ بخش «حسگرهای دما» می‌رود. با این حال، این دسته‌بندی به تنهایی کافی نیست؛ زیرا به ما نمی‌گوید حسگر چگونه این کمیت را می‌سنجد، ساختار فیزیکی آن چیست و خروجی آن به چه مداری نیاز دارد.

1.4.2. دسته‌بندی بر اساس اصل تبدیل و فناوری ساخت و دلیل استفاده از چند معیار

یک اشتباه متداول در میان دانشجویان، خلط کردن دو مفهوم بنیادین است:

  1. اصل تبدیل فیزیکی (Transduction Principle): قانون، اثر علمی یا پدیدهٔ فیزیکی/شیمیایی بنیادینی است که کمیت ورودی را به یک کمیت الکتریکی تبدیل می‌کند.
  2. فناوری ساخت (Fabrication Technology): روش، مواد و فرایند مهندسی است که برای تولید فیزیکی حسگر به کار می‌رود.

جدول زیر تفاوت ماهوی این دو دسته را روشن می‌کند:

اصول تبدیل فیزیکی (قوانین و پدیده‌ها) فناوری‌های ساخت (فرایندهای تولید و متریال)
پیزورزیستیو (Piezoresistive): تغییر مقاومت ماده بر اثر تنش مکانیکی قطعات توده‌ای گسسته (Discrete / Bulk): ماشین‌کاری فلزات، هسته‌های فریت، المان‌های مجزا
پیزوالکتریک (Piezoelectric): ایجاد بار الکتریکی در کریستال بر اثر فشار میکروسیستم‌های الکترومکانیکی (MEMS): میکرومدلسازی و اچینگ شیمیایی روی ویفرهای سیلیکونی
ترموالکتریک (اثر سیبک – Seebeck): ایجاد ولتاژ در پیوند دو فلز بر اثر گرما فناوری لایه نازک (Thin-film): لایه‌نشانی اتمی و رسوب فیزیکی بخار (PVD) در خلأ
خازنی (Capacitive): تغییر ظرفیت الکتریکی بر اثر فاصله یا دی‌الکتریک فناوری لایه ضخیم (Thick-film): چاپ سیلک و پخت خمیرهای رسانا و عایق روی بستر سرامیکی
اثر هال (Hall Effect): انحراف حامل‌های بار در نیمه‌رسانا با میدان مغناطیسی فیبر نوری (Fiber-optic): الیاف شیشه‌ای تار نوری و شبکه‌های براگ (FBG)
فوتوالکتریک (Photoelectric): آزادسازی الکترون یا جفت الکترون-حفره با نور پلیمری و چاپ انعطاف‌پذیر (Printed / Flexible): چاپ جوهرهای رسانا روی پلاستیک

چرا MEMS هم‌ردیف اثر فیزیکی نیست؟
گاهی در برخی متون غیردقیق مشاهده می‌شود که حسگرها را به صورت «خازنی، پیزوالکتریک، MEMS و نوری» دسته‌بندی می‌کنند! این یک مغالطهٔ رده‌بندی است. MEMS (سیستم‌های میکروالکترومکانیکی) یک اثر فیزیکی تبدیل نیست، بلکه یک فناوری ساخت مینیاتوری بر پایهٔ سیلیکون است. درون یک سنسور شتاب‌سنج ساخته‌شده با فناوری MEMS، ممکن است از «اصل تبدیل خازنی» استفاده شود (تغییر فاصلهٔ میان شانه‌های میکروسکوپی سیلیکونی) یا از «اصل پیزورزیستیو» (تغییر مقاومت بازوهای سیلیکونی). بنابراین، MEMS تکنولوژی ساخت است، نه اثر تبدیل.

ضرورت توصیف چندمعیاره:
یک حسگر مهندسی را هرگز نمی‌توان تنها با یک برچسب توصیف کرد. برای شناخت کامل، یک حسگر همواره با چندین معیار تعریف می‌شود. به عنوان مثال:

  • حسگر فشار منیفولد خودرو (MAP Sensor):
    • کمیت ورودی: فشار هوا (کمیت مکانیکی/سیالاتی)
    • اصل تبدیل: پیزورزیستیو (تغییر مقاومت المان‌های سیلیکونی)
    • فناوری ساخت: MEMS (تراشهٔ سیلیکونی میکرومدلسازی‌شده)
    • نوع خروجی: سیگنال دیجیتال کالیبره‌شده روی گذرگاه I2C

1.4.3. خروجی پیوسته، گسسته، پالسی و دیجیتال

خروجی الکتریکی حسگر، زبان گفتگوی آن با سایر بخش‌های الکترونیک است. در تحلیل خروجی‌ها، باید سه لایهٔ بنیادین را از یکدیگر تفکیک کرد:

  1. ماهیت اطلاعات (Nature of Information): آیا داده پیوسته است (هر مقداری در یک بازه) یا گسسته (فقط حالت‌های مشخص)؟
  2. شکل سیگنال فیزیکی (Signal Waveform): دامنهٔ ولتاژ متغیر، جریان متغیر، یا قطار پالس‌های مربعی؟
  3. رابط و بستر انتقال (Transmission Interface): یک خط سیم آنالوگ، حلقهٔ جریان صنعتی یا گذرگاه سریال دیجیتال با پروتکل ارتباطی؟

این دسته‌ها مرزهای کاملاً مجزا و ناسازگار نیستند، بلکه یک پیوستار فنی را تشکیل می‌دهند:

نوع خروجی شکل سیگنال الکتریکی حامل اطلاعات نمونه‌های صنعتی شاخص مزایا معایب و محدودیت‌ها
پیوسته (آنالوگ – Analog) دامنهٔ ولتاژ پیوسته (مانند 0 to 5 V یا 0 to 10 V) یا جریان (4 to 20 mA) دامنهٔ ولتاژ یا جریان در هر لحظه حسگر دمای LM35، ترانسمیتر فشار صنعتی 4-20mA پاسخ بلادرنگ کامل، مدار بسیار ساده، بدون نیاز به پروتکل حساس به افت ولتاژ روی کابل‌های طویل و نویز القایی؛ نیاز به ADC در پردازنده
گسسته (کلیدی / باینری – Discrete) دو سطح منطقی ولتاژ (0 و 1) یا قطع/وصل کنتاکت خشک وضعیت منطقی (High/Low) سنسور القایی مجاورت قطعات فلزی، سنسور فتوسل درب آسانسور، کلید حد ایمنی نویز بسیار بالا در تصمیم‌گیری، اتصال مستقیم به پین دیجیتال بدون ADC عدم ارائهٔ اطلاع از مقدار کمیت (صرفاً وقوع رویداد یا عبور از آستانه)
پالسی: فرکانسی (Frequency) قطار پالس‌های متناوب با فرکانس متغیر نرخ تکرار پالس در ثانیه (f) انکودر نوری زاویهٔ موتور، فلومتر توربینی سنجش سرعت جریان آب ایمنی عالی در برابر تضعیف دامنهٔ کابل؛ خواندن با تایمر/کانتر سخت‌افزاری بدون نیاز به ADC اشغال وقفه یا تایمر در فرکانس‌های بالا؛ زمان‌بر بودن اندازه‌گیری در فرکانس خیلی کم
پالسی: مدولاسیون پهنای پالس (PWM) پالس‌های مربعی با فرکانس ثابت و نسبت وظیفهٔ متغیر درصد نسبت وظیفه (D = Ton / T × 100%) حسگر دمای دقیق SMT172، شتاب‌سنج دو محورهٔ ADXL213 ایمنی فوق‌العاده در برابر نویز خط؛ تبدیل آسان به ولتاژ با فیلتر RC؛ کالیبراسیون پایدار حساس به پدیده‌های لغزش زمانی (Jitter) در خطوط بسیار نویزی
دیجیتال پروتکل‌دار (Digital Bus) بسته‌های باینری از بایت‌ها بر پایهٔ پروتکل سریال کدهای دیجیتال عددی درون فریم داده حسگر دما/رطوبت SHT31 (گذرگاه I2C)، سنسور شتاب ADXL345 (گذرگاه SPI) ایمنی کامل در برابر نویز خط؛ ارسال چند کمیت هم‌زمان؛ کد خطایابی CRC؛ کالیبراسیون در کارخانه نیاز به توسعهٔ کتابخانهٔ نرم‌افزاری؛ نرخ به‌روزرسانی وابسته به سرعت باس ارتباطی

تفکیک آموزشی دو مدل خروجی پالسی (فرکانسی در برابر PWM):
در خروجی فرکانسی، فاصلهٔ زمانی میان پالس‌ها تغییر می‌کند و پردازنده با شمارش تعداد لبه‌ها در یک ثانیه کمیت را محاسبه می‌کند. اما در خروجی PWM، فرکانس پایه معمولاً کاملاً ثابت است (مثلاً 1000 هرتز) و آنچه تغییر می‌کند، مدت زمان «روشن بودن» پالس نسبت به کل دوره است. این شیوه به طراح اجازه می‌دهد حتی بدون استفاده از واحد ADC و تنها با یک مدار سادهٔ فیلتر پایین‌گذر مقاومت-خازن (RC)، میانگین ولتاژ را استخراج کرده یا با واحد Capture تایمر میکروکنترلر مستقیماً آن را اندازه بگیرد.

1.4.4. قراردادهای فعال و غیرفعال و ضرورت تعریف آن‌ها

یکی از گیج‌کننده‌ترین اصطلاحات در مهندسی حسگرها، واژه‌های «فعال» (Active) و «غیرفعال» (Passive) هستند. اگر بدون تعیین قرارداد بگویید فلان حسگر فعال است یا غیرفعال، ممکن است مهندسان حوزه‌های مختلف برداشت‌های کاملاً متضادی از کلام شما داشته باشند!

در مهندسی سه قرارداد عمده برای این اصطلاحات وجود دارد:

قرارداد اول: دیدگاه تبدیل انرژی و مدارهای الکتریکی (معیار فریدن و وبستر)

این قرارداد اصیل‌ترین و استانداردترین تعریف در کتب مرجع فیزیک حسگرها (مانند کتاب Fraden و کتاب Pallás-Areny & Webster) است و بر منبع انرژی سیگنال خروجی تکیه دارد:

  • حسگر فعال (Active / Self-generating Sensor): حسگری است که سیگنال خروجی الکتریکی خود را مستقیماً از انرژی همان پدیدهٔ فیزیکی ورودی تولید می‌کند و برای ایجاد سیگنال اولیه به هیچ منبع تغذیه یا تحریک الکتریکی خارجی نیاز ندارد.
    • مثال‌ها: ترموکوپل (گرمای محیط مستقیماً ولتاژ سیبک تولید می‌کند)، کریستال پیزوالکتریک (ضربهٔ مکانیکی مستقیماً بار الکتریکی آزاد می‌کند)، سلول فتوولتائیک (فوتون‌های نور مستقیماً ولتاژ ایجاد می‌کنند).
  • حسگر غیرفعال (Passive / Modulating Sensor): حسگری است که خود به تنهایی توانایی تولید انرژی الکتریکی ندارد؛ بلکه پدیدهٔ ورودی تنها یکی از پارامترهای غیرفعال مدار آن (مانند مقاومت R، ظرفیت خازنی C یا ضریب خودالقایی L) را تغییر می‌دهد. برای تبدیل این تغییر پارامتر به یک سیگنال ولتاژ یا جریان قابل اندازه‌گیری، اعمال یک منبع تغذیه یا تحریک الکتریکی خارجی (ولتاژ یا جریان) الزامی است.
    • مثال‌ها: حسگر دمای مقاومتی RTD (مانند PT100) و ترمیستور (تنها مقاومت تغییر می‌کند و بدون اتصال به منبع جریان یا ولتاژ، خروجی صفر است)، کرنش‌سنج (Strain Gauge)، حسگرهای خازنی.

قرارداد دوم: دیدگاه سنجش از دور، رادار و سیستم‌های نوری (Remote Sensing)

در مهندسی رادار، فوتونیک و سنجش از دور فضایی، معیار تقسیم‌بندی منبع پرتوتابی به محیط است:

  • حسگر فعال (Active Sensor): سامانه‌ای که ابتدا خود یک موج انرژی (مانند امواج رادیویی در رادار، پالس‌های نوری لیزر در لایدار، یا امواج صوتی در سونار) را به سمت هدف ارسال کرده و سپس بازتاب آن را ثبت و تحلیل می‌کند.
  • حسگر غیرفعال (Passive Sensor): سامانه‌ای که خود هیچ انرژی‌ای گسیل نمی‌کند، بلکه صرفاً تابش‌ها و انرژی‌های طبیعی موجود در محیط را جذب و ثبت می‌نماید؛ مانند دوربین‌های عکاسی در نور روز، رادیومترهای فضایی و حسگرهای مادون قرمز غیرفعال (PIR) که برای تشخیص حرکت بدن انسان به کار می‌روند.

قرارداد سوم: دیدگاه اتوماسیون صنعتی و بسته‌بندی سیم‌بندی

در صنعت و تابلوسازی، تکنسین‌ها بر اساس وجود مدار الکترونیکی تقویت‌کنندهٔ داخلی حسگر را نام‌گذاری می‌کنند:

  • سنسور فعال: سنسورهای 3 سیمه که به منبع تغذیه متصل می‌شوند و مدار تقویت‌کنندهٔ ترانزیستوری داخلی دارند (مانند سنسورهای مجاورتی NPN/PNP یا ترانسمیترهای صنعتی).
  • سنسور غیرفعال: المان‌های خام 2 سیمه بدون مدارات الکترونیکی فعال داخلی (مانند یک مقاومت PT100 خام بدون ترانسمیتر).

ضرورت تصریح قرارداد در پروژه‌های فنی:
هیچ‌یک از این قراردادها غلط نیستند؛ بلکه هر یک در بستر تخصصی خود زاده شده‌اند. با این حال، استفاده از واژهٔ «فعال/غیرفعال» بدون مشخص کردن زمینه، منشأ سوءتفاهم‌های پرهزینه در تیم‌های فنی است. به عنوان مثال، یک «حسگر مادون قرمز حرکتی PIR» در دیدگاه سنجش از دور یک حسگر «غیرفعال (Passive)» است (چون نوری نمی‌تاباند)، اما المان پیروالکتریک درون آن طبق قرارداد فریدن به عنوان یک حسگر «فعال (Active)» دسته‌بندی می‌شود چون با جذب گرما بار الکتریکی تولید می‌کند!
بنابراین قاعدهٔ زرین مهندسی این است: همواره پیش از به کار بردن این برچسب‌ها، قرارداد مد نظر خود را به وضوح تعریف کنید.


مثال آموزشی گام‌به‌گام: توصیف جامع یک حسگر واقعی در پروژه

فرض کنید در یک پروژهٔ پایش ارتعاشات توربین گاز صنعتی، کاتالوگ یک حسگر شتاب‌سنج به شما داده شده است. می‌خواهیم این قطعه را با استفاده از تمامی معیارهای آموخته‌شده به طور چندبُعدی کالبدشکافی کنیم:

  1. کمیت ورودی (Measurand): شتاب مکانیکی و ارتعاش دینامیکی با واحد m/s² یا ضریبی از شتاب گرانش زمین (g).
  2. اصل تبدیل فیزیکی (Transduction Principle): اثر پیزوالکتریک (تولید بار الکتریکی در کریستال کوارتز بر اثر نیروی وارد بر جرم لرزان بر پایهٔ قانون دوم نیوتن: F = m · a).
  3. فناوری ساخت (Fabrication Technology): قطعات توده‌ای ماشین‌کاری‌شده با محفظهٔ تیتانیومی جوشکاری‌شده با لیزر (Hermetically Sealed Discrete Assembly).
  4. قرارداد فعال و غیرفعال (طبق معیار فریدن / تبدیل انرژی): فعال (Active / Self-generating)؛ کریستال پیزوالکتریک خود منبع تولید بار الکتریکی است و انرژی سیگنال را از تنش مکانیکی توربین تأمین می‌کند.
  5. نوع خروجی الکتریکی: سیگنال بار الکتریکی با امپدانس بسیار بالا (پیکوکولن بر g) که از طریق مدار تقویت‌کنندهٔ بار (Charge Amplifier) به سیگنال ولتاژ پیوستهٔ آنالوگ (100 mV/g) تبدیل می‌شود.

این تحلیل چندبُعدی به طراح نشان می‌دهد که دقیقاً با چه پدیده‌ای روبرو است و چه تمهیداتی در انتخاب کابل، ایزولاسیون مکانیکی و مدار واسط باید اتخاذ نماید.


پرسش‌های مفهومی (با پاسخ کوتاه)

پرسش 1: چرا دسته‌بندی یک سنسور به عنوان «MEMS» برای بیان اصل عملکرد آن کافی نیست؟
پاسخ: زیرا MEMS یک فناوری ساخت مینیاتوری سیلیکونی است، نه یک اصل فیزیکی تبدیل. یک حسگر MEMS می‌تواند بر پایهٔ اصل خازنی، پیزورزیستیو، حرارتی یا اپتیکی عمل کند.

پرسش 2: از میان خروجی‌های آنالوگ ولتاژی (0 to 5 V) و پالسی دیجیتال فرکانسی، کدام‌یک برای انتقال سیگنال در طول یک کابل 100 متری در محیط پر از نویز صنعتی برتری دارد؟ چرا؟
پاسخ: خروجی پالسی فرکانسی؛ زیرا نویز محیطی و مقاومت خط باعث افت دامنهٔ ولتاژ می‌شوند اما فرکانس (تعداد پالس در ثانیه) بدون تغییر در طول کابل باقی می‌ماند و در مقصد به راحتی خوانده می‌شود.

پرسش 3: طبق تعریف استاندارد تبدیل انرژی (فریدن)، آیا یک حسگر دمای ترمیستور NTC فعال است یا غیرفعال؟ چرا؟
پاسخ: غیرفعال (Passive)؛ زیرا ترمیستور فقط مقدار مقاومت خود را تغییر می‌دهد و خودبه‌خود ولتاژی تولید نمی‌کند؛ بنابراین برای اندازه‌گیری حتماً نیازمند اعمال منبع تحریک خارجی است.


تمرین‌های کاربردی

تمرین 1

یک حسگر اندازه‌گیری دمای بدنهٔ ماهواره در مدار زمین را در نظر بگیرید. مشخص کنید این حسگر:
الف) از نظر کمیت ورودی در چه گروهی قرار دارد؟
ب) اگر از نوع ترموکوپل باشد، طبق قرارداد تبدیل انرژی (فریدن) فعال است یا غیرفعال؟
ج) اگر این حسگر از نوع دماسنج مادون قرمز غیرتماسی (پیرومتر) باشد که تابش گرمایی بدنه را دریافت می‌کند، طبق قرارداد سنجش از دور (رادار) فعال محسوب می‌شود یا غیرفعال؟ دلیل هر یک را در دو سطر توضیح دهید.

راهنمای پاسخ:
الف) کمیت ورودی: حسگر دما و حرارت.
ب) ترموکوپل طبق قرارداد فریدن فعال است، زیرا بر پایهٔ اثر ترموالکتریک (سیبک) عمل کرده و اختلاف دمای محل اتصال مستقیماً اختلاف پتانسیل الکتریکی تولید می‌کند بدون اینکه به منبع تغذیه خارجی نیاز داشته باشد.
ج) طبق قرارداد سنجش از دور، پیرومتر مادون قرمز یک حسگر غیرفعال (Passive) است، زیرا خودش نوری به ماهواره نمی‌تاباند، بلکه صرفاً تابش گرمایی طبیعی ساطع‌شده از سطح بدنهٔ ماهواره را دریافت و اندازه‌گیری می‌کند.

تمرین 2

در یک خط تولید قوطی‌های فلزی نوشابه، نیاز به سنسوری داریم که عبور هر قوطی را از روی نوار نقالهٔ پرسرعت (1000 قوطی در دقیقه) بشمارد. یک مهندس، سنسور فشار لودسل پیوستهٔ آنالوگ پیشنهاد داده و مهندس دیگر سنسور مجاورتی القایی (Inductive Proximity Sensor) با خروجی باینری دیجیتال. این دو پیشنهاد را از حیث نوع خروجی، پیچیدگی پردازش و تناسب با هدف مقایسه کنید.

راهنمای پاسخ:
هدف سامانه «تشخیص رویداد عبور» و شمارش است، نه سنجش وزن یا شکل قوطی. سنسور فشار لودسل خروجی پیوستهٔ آنالوگ با سرعت پاسخ کم (به دلیل اینرسی مکانیکی) ارائه می‌دهد و نیاز به تقویت‌کننده، فیلتر، ADC و الگوریتم تشخیص قله در نرم‌افزار دارد که بسیار پیچیده، گران و مستعد خطاست. در مقابل، سنسور القایی با خروجی گسستهٔ باینری (پالس صفر و یک) مستقیماً به پایهٔ وقفه یا کانتر میکروکنترلر وصل شده و بدون نیاز به پردازش اضافی، با سرعت بالا و ایمنی نویز عالی قوطی‌ها را می‌شمارد. بنابراین پیشنهاد دوم کاملاً مهندسی و منطبق بر نیاز است.


جمع‌بندی

دسته‌بندی حسگرها کلید ورود منظم و علمی به دنیای ابزاردقیق است. با تفکیک کمیت ورودی، طراح نیاز سامانه را معین می‌سازد. با جداسازی اصل تبدیل فیزیکی از فناوری ساخت، درک عمیقی از محدودیت‌های مواد و فرایندهای تولید به دست می‌آید و مغالطه‌هایی مانند هم‌ردیف دانستن MEMS با اثرهای فیزیکی برطرف می‌شود. در لایهٔ خروجی، شناخت سیگنال‌های پیوسته، گسسته، پالسی (فرکانسی و PWM) و گذرگاه‌های دیجیتال، انتخاب سخت‌افزار واسط را تسهیل می‌کند. در نهایت، آگاهی از تفاوت قراردادهای فعال و غیرفعال، زبان مشترک و بدون ابهامی میان اعضای تیم‌های بین‌رشته‌ای مهندسی خلق می‌نماید. در فصل‌های آینده، مشخصات تضمین‌شدهٔ حسگرها در دیتاشیت‌ها و اصول تبدیل فیزیکی را با فرمول‌ها و مدارهای اختصاصی دنبال خواهیم کرد.


منابع استفاده‌شده

  1. Fraden, Jacob: Handbook of Modern Sensors: Physics, Designs, and Applications, 5th Edition, Springer International Publishing, 2016. شناسنامهٔ اثر. (مطالعهٔ فصل 1 و 2: دسته‌بندی حسگرها بر اساس کمیت، قرارداد فعال و غیرفعال مداری، تفاوت اثر فیزیکی و فناوری ساخت).
  2. Wilson, Jon S. (Editor): Sensor Technology Handbook, Newnes (Elsevier), 2005. شناسنامهٔ اثر. (مطالعهٔ فصل 1 و 2: اصول پایه‌ای سنسورها، انواع سیگنال‌های خروجی و دسته‌بندی‌های صنعتی).
  3. Pallás-Areny, Ramón and Webster, John G.: Sensors and Signal Conditioning, 2nd Edition, John Wiley & Sons, 2001. شناسنامهٔ اثر. (مطالعهٔ فصل 1: دسته‌بندی سنسورها، اثرات مداری حسگرهای خودتولیدکننده در برابر حسگرهای مدوله‌کننده، خروجی‌های فرکانسی و دیجیتال).
  4. JCGM 200:2012 (VIM 3rd edition):** International Vocabulary of Metrology – Basic and General Concepts and Associated Terms, Joint Committee for Guides in Metrology (BIPM). دسترسی آزاد BIPM. (بندهای مرتبط با تعاریف کمیت و ترنسدیوسرهای اندازه‌گیری).

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا