وقتی میگوییم «حسگر فشار»، هنوز نگفتهایم این حسگر فشار را چگونه به سیگنال الکتریکی تبدیل میکند. فرض کنید فشار، دیافراگمی نازک را روی میز آزمایش کمی خم میکند. خود این خمش هنوز سیگنال الکتریکی نیست و باید به پدیدهای تبدیل شود که مدار بتواند آن را بخواند. یک طراح ممکن است مقاومت عنصری را بخواند که روی دیافراگم قرار دارد مقاومت گیج کرنش در راهنمای NI. طراح دیگر ممکن است ظرفیت خازنی را بخواند که میان دیافراگم و یک صفحهٔ ثابت تشکیل میشود اصل تغییر ظرفیت در راهنمای TI. کمیت فیزیکی و هدف اندازهگیری در هر دو حالت یکی است، اما مسیر تبدیل، مدار خواندن و محدودیتهای هر طرح فرق میکند.
این تفاوت برای دانشجو و مهندس اهمیت عملی دارد. با عبارتهایی مثل «حسگر فشار» یا «حسگر دما» نمیدانیم برای راهاندازی حسگر چه مداری لازم است، چه عاملی خروجی را مختل میکند و در چه شرایطی میتوان به عدد آن اعتماد کرد. به همین دلیل در این فصل سراغ «روش تبدیل» میرویم، یعنی اینکه یک تغییر فیزیکی به کدام پدیدهٔ الکتریکی ترجمه میشود. فشار، دما و حرکت در این فصل فقط مثالاند و موضوع اصلی خود اصل تبدیل است. همهٔ عددهای فصل آموزشی و فرضیاند و از آزمایش واقعی نیامدهاند.
مسیر فصل چنین است. اول، تبدیل مکانیکی به مقاومت، ظرفیت و القا را میبینیم. بعد، پدیدههایی را بررسی میکنیم که خودشان بار یا ولتاژ میسازند، یعنی پیزوالکتریک، ترموکوپل و پیروالکتریک. در پایان، واژههایی مانند MEMS، نیمهرسانا و «خودمولد» را از اصل تبدیل جدا میکنیم، چون این واژهها معمولاً با هم قاطی میشوند.
مقاومتی و پیزومقاومتی و پل
سادهترین راه برای دیدن تبدیل مقاومتی، گیج کرنش است. کرنش یعنی تغییر نسبی طول، یعنی تغییر طول نسبت به طول اولیه. گیج مقاومتی این تغییر را به تغییر مقاومت الکتریکی تبدیل میکند و در این تبدیل هندسهٔ عنصر و ویژگی ماده نقش دارند. کرنش و گیج مقاومتی در راهنمای NI
حالتی مرتبط اما متفاوت پیزومقاومتی است. در آن، تنش یا کرنش مکانیکی مقاومت ویژهٔ خودِ ماده را تغییر میدهد، یعنی فقط شکل عنصر مطرح نیست. نام این پدیده شبیه «پیزوالکتریک» است، ولی شباهت نام به معنی یکسانبودن فیزیک نیست. در پیزومقاومتی ماده فقط مقاومتش را عوض میکند و برای دیدن این تغییر، مدار بیرونی باید تحریک الکتریکی مناسبی بدهد. پیزوالکتریک، که در بخش سوم میآید، خودش بار الکتریکی تولید میکند. اثر پیزومقاومتی در توضیح Kistler
چرا پل وتستون؟
تغییر مقاومت معمولاً کوچک است. برای نمونه، اگر مقاومتی فرضی از 1000 Ω به 1001 Ω برسد، تغییرش 0.1% است. این فقط نسبت تغییر در یک مثال آموزشی است و حساسیت یک حسگر فشار را نشان نمیدهد. اندازهگیری مستقیم چنین تغییر کوچکی دشوار است، پس از پل وتستون استفاده میکنیم. این پل چهار مقاومت دارد که دو شاخهٔ تقسیمکنندهٔ ولتاژ میسازند. با تحریک ولتاژی، مدار اختلاف ولتاژ میان وسط این دو شاخه را میخواند. در تعادل خروجی صفر است و تغییر مقاومت گیج تعادل را به هم میزند. پل وتستون و تحریک در راهنمای NI
در اینجا یک اشتباه رایج پیش میآید: پل را حسگر مستقل بدانیم. پل مدار خواندن است و چون عنصر مقاومتی خودش ولتاژ نمیسازد، مدار باید تحریک مناسب بدهد. جبران اثر دما نیز به آرایش پل بستگی دارد. جبران دما در راهنمای NI
در یک نمونهٔ حسگر فشار سیلیکونی، چهار مقاومت روی غشا قرار میگیرند و پل را میسازند. فشار غشا را خم میکند و همین خمش مقاومتها را تغییر میدهد. این توضیح فقط اصل تبدیل را روشن میکند و دربارهٔ خطیبودن، دقت یا کیفیت یک محصول مشخص چیزی نمیگوید. نمونهٔ حسگر سیلیکونی در توضیح Kistler
خازنی و القایی
در روش خازنی، تغییر فیزیکی از راه تغییر ظرفیت الکتریکی دیده میشود. برای دو صفحهٔ موازی که اثر لبهشان ناچیز است، رابطهٔ ساده C ≈ εA/d را داریم. در این رابطه C ظرفیت بر حسب فاراد، A مساحت همپوشانی صفحهها بر حسب متر مربع و d فاصلهٔ آنها بر حسب متر است. ε گذردهی دیالکتریک است، یعنی ویژگی مادهای که میان صفحهها قرار دارد. مدل ظرفیت در راهنمای TI
از این رابطه میفهمیم که تغییر فاصله، مساحت یا ماده میان صفحهها میتواند ظرفیت را عوض کند. در مدل دیافراگم، خمشدن غشا فاصلهٔ آن را از صفحهٔ ثابت کم میکند و چون d کوچک میشود، ظرفیت بیشتر میشود. اما مدار فقط همین تغییر مفید را نمیبیند. ظرفیتهای ناخواستهٔ کابل، مدار و محیط نیز به ظرفیت کل اضافه میشوند و ممکن است تغییر مفید را کمرنگ کنند. به همین دلیل، در طراحی خازنی کنترل ظرفیتهای پارازیتی بخشی از کار است. ظرفیت پارازیتی در راهنمای TI
روش القایی و LVDT
روش القایی از میدان مغناطیسی و سیمپیچ استفاده میکند. نمونهٔ آشنای آن LVDT است، یعنی Linear Variable Differential Transformer یا «ترانسفورماتور تفاضلی متغیر خطی»، که جابهجایی را میخواند. سیمپیچ اولیه با جریان متناوب (AC) تحریک میشود. هستهٔ متحرک مسیر شار مغناطیسی را تعیین میکند و پیوند مغناطیسی، یا همان کوپلینگ، سیمپیچ اولیه را با دو سیمپیچ ثانویه برقرار میسازد. وقتی هسته در وسط است، اختلاف خروجی دو ثانویه تقریباً صفر است. اگر هسته جابهجا شود، پیوند با یک ثانویه بیشتر و با دیگری کمتر میشود و در نتیجه اختلاف خروجی تغییر میکند. اصل کار LVDT در آموزش TE Connectivity
برای ربطدادن این روش به دیافراگم، یک مرحلهٔ واسطه در مدل فرض میکنیم: فشار فرضی دیافراگم را جابهجا میکند و هسته به آن وصل است. پس LVDT در این مدل جابهجایی را میخواند و فشار را مستقیم نمیخواند. این مدل آموزشی است و ادعایی دربارهٔ یک محصول پزشکی نیست.
یک نکتهٔ ظریف دربارهٔ تحریک وجود دارد. اصل القایی به تحریک AC نیاز دارد، اما بعضی LVDTها با تغذیهٔ DC عرضه میشوند و خروجی DC میدهند. این به معنی بینیازی اصل حسگر از تحریک نیست، چون ممکن است نوسانساز داخلی تحریک AC را بسازد و بخش دمدولاتور سیگنال AC را دوباره به ولتاژ DC برگرداند. LVDTهای با تغذیهٔ DC در آموزش TE Connectivity
پیزوالکتریک و محدودیت ایستا/شبهایستا؛ ترموالکتریک و پیروالکتریک و تفاوت دما با تغییر دما
تا اینجا در هر روش، یک عنصر تغییر میکرد و مدار آن را میخواند. در این بخش سه پدیده را میبینیم که خروجی الکتریکی را از خودِ پاسخ ماده میسازند. برای هر کدام باید بپرسیم این خروجی دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد و چه مدت پایدار میماند.
پیزوالکتریک و بار ثابت
عنصر پیزوالکتریک در پاسخ به بار مکانیکی، بار الکتریکی میسازد. برای خواندن این بار، مدار مناسبی مانند تقویتکنندهٔ بار لازم است. اما بار ایجادشده تا ابد روی زنجیره نمیماند. نشتی، رانش و مقاومت عایقی محدود زنجیره مانع حفظ نامحدود یک بار ثابتاند. پس نباید نتیجه گرفت که هیچ اندازهگیری ثابتی با این روش ممکن نیست: ثبت شبهایستا، یعنی بار تقریباً ثابت یا آهستهمتغیر در بازهای محدود، با توجه به حساسیت، مقدار بار و رانش مجاز ممکن است. بخش 6.4 دفترچهٔ حسگر نیروی Kistler 9340A1
مقدار رانش و زمان مجاز به مدل و زنجیرهٔ همان راهنما بستگی دارند و نباید آنها را به همهٔ حسگرهای پیزو تعمیم داد. کالیبراسیون کل زنجیره و نحوهٔ نصب نیز روی نتیجه اثر میگذارند. شرطهای زنجیره در دفترچهٔ Kistler 9340A1
ترموالکتریک و ترموکوپل
در ترموکوپل، ولتاژ به جنس دو رسانا و به توزیع و اختلاف دما در مسیر بستگی دارد. صرف وجود اتصال دو فلز، بدون اختلاف دما، ولتاژی نمیسازد. این پدیده اثر سیبک (Seebeck) نام دارد. عنصر ترموکوپل برای حسگری به تحریک الکتریکی نیاز ندارد، اما برای تعیین دمای محل هدف باید دمای اتصال مرجع را بدانیم و جبران کنیم. این اتصال لزوماً سرد یا صفر درجه نیست. بنابراین خروجی خام ترموکوپل دربارهٔ اختلاف دماست و دمای مطلق را مستقیم نمیدهد. اثر سیبک و اتصال مرجع در یادداشت TI شمارهٔ SLOA204
پیروالکتریک و ترموپایل
پیروالکتریک مفهوم دیگری است. در بعضی بلورها، تغییر دمای خودِ عنصر قطبش را عوض میکند و بار پدید میآید. تابش فروسرخ (IR) ابتدا عنصر را گرم میکند و بعد بار ظاهر میشود. اگر تابش خاموش شود، بارِ با علامت مخالف میتواند پدید آید. پس عنصر به تغییر تابش یا تغییر دمای خودش پاسخ میدهد. به همین دلیل، برای تابش ثابت در کاربردها تابش را مدوله میکنند. تغییر دمای محیط هم اثر دارد. این رفتار با دماسنج سادهای که یک دمای ثابت را مستقیم گزارش میکند فرق دارد. پیروالکتریک در پرسشهای متداول InfraTec
ترموپایل اصل دیگری دارد. چند ترموکوپل را سری میکند و روی بستر سیلیکونی قرار میدهد. لایهٔ جاذب IR گرم میشود و اختلاف دمای آن با ناحیهٔ مرجع، ولتاژ سیبک میسازد. چون خروجی به اختلاف دمای دو ناحیه وابسته است، اختلاف پایدار میتواند خروجی پایدار بدهد و چاپر مکانیکی لازم نیست. ساختار ترموپایل در توضیح NiCeRa
از مقایسهٔ این دو پدیده یک تمایز مهم به دست میآید: «اختلاف دمای دو نقطه» با «تغییر دمای یک نقطه در زمان» یکی نیست. ترموپایل اولی را به ولتاژ مربوط میکند و پیروالکتریک دومی را. همچنین دما با انرژی کل حرارتی یکسان نیست و گرما به دلیل اختلاف دما جریان مییابد. به همین علت از خروجی خام نمیتوان مستقیم دمای سطح یا دمای بدن را نتیجه گرفت. برای رسیدن به دمای سطح، به مدل، مرجع و هندسهٔ دید هم نیاز داریم. دما و اختلاف دما در توضیح NiCeRa
MEMS و نیمهرسانا؛ خودمولد/نیازمند تحریک و دامنه واژهها
در متنهای فنی، چند واژه همزمان دربارهٔ یک حسگر به کار میروند: «خازنی»، «MEMS»، «سیلیکونی» و «خودمولد». اگر معنی هر یک روشن نباشد، دو چیز کاملاً متفاوت را با هم یکی میگیریم: اصل تبدیل و شیوهٔ ساخت.
MEMS مخفف micro-electro-mechanical systems است، یعنی سامانههای میکروالکترومکانیکی. این واژه فناوری ساخت و مقیاس را نشان میدهد و اصل تبدیل را مشخص نمیکند. برای نمونه، در شتابسنج MEMS خازنی، جرم ریز سیلیکونی جابهجا میشود و ظرفیت تغییر میکند. اما این به آن معنی نیست که هر MEMS خازنی باشد. شتابسنج MEMS در توضیح Kistler
نیمهرسانا بستر یا ماده است و اثرهای گوناگونی میتوانند روی آن رخ دهند. حسگر فشار پیزومقاومتی سیلیکونی نمونهای است که غشا و مقاومتها روی سیلیکون قرار دارند، و ترموپایل هم روی بستر سیلیکونی ساخته میشود. پس «MEMS» و «نیمهرسانا» همردیف «خازنی» و «مقاومتی» نیستند: اولی روش ساخت و دومی ماده است، ولی «خازنی» و «مقاومتی» اصل تبدیل را بیان میکنند. حسگر سیلیکونی در توضیح Kistler؛ ترموپایل روی بستر سیلیکونی در توضیح NiCeRa
واژهٔ «خودمولد» را نیز باید دقیق به کار برد. ترموکوپل و عنصر پیزو در مرحلهٔ تبدیل، سیگنال الکتریکی را خودشان میسازند و به تحریک الکتریکی حسگری نیاز ندارند. با این حال کل سامانه معمولاً به برق نیاز دارد، چون پیشتقویتکننده، مبدل آنالوگ به دیجیتال (ADC) و پردازنده تغذیه میخواهند. پس خودمولد بودن عنصر به معنی انرژی نامحدود یا بینیازی کل مدار از تغذیه نیست. نیاز به الکترونیک در یادداشت TI شمارهٔ SLOA204
مقایسهٔ کیفی سه اصل اصلی
حالا سه اصل اول را روی همان مثال دیافراگم کنار هم میگذاریم. در آرایش پلِ این مثال، پل را با تحریک مناسب میخوانیم و جبران دما را هم در نظر میگیریم. اصل مقاومتی در راهنمای NI
در روش خازنی، تغییر فاصله، مساحت یا دیالکتریک ظرفیت را عوض میکند و مدار باید با ظرفیتهای پارازیتی کنار بیاید. اصل خازنی در راهنمای TI
در روش پیزوالکتریک، پاسخ مکانیکی بار میسازد و نگهداری آن فقط در بازهٔ شبهایستای محدود و با رانش مجاز ممکن است. زنجیرهٔ پیزوالکتریک در دفترچهٔ Kistler 9340A1
دربارهٔ پاسخ سریع هم باید محتاط باشیم: سریعبودن به نصب و مشخصات کل زنجیرهٔ اندازهگیری وابسته است و فقط با نام اصل تبدیل معلوم نمیشود. اندازهگیری بار تقریباً ثابت نیز در بازهای محدود و با دقت مجاز ممکن است؛ نباید آن را با حفظ نامحدود خروجی یکی دانست. نصب و محدودیت زنجیره در دفترچهٔ Kistler 9340A1
اکنون هنگام انتخاب روش برای یک کمیت مشترک میتوانید اصل تبدیل را از فناوری ساخت جدا کنید. وقتی میگویید «حسگر MEMS»، هنوز نگفتهاید حسگر چه پدیدهای را میخواند. باید روشن کنید تغییر فیزیکی به مقاومت، ظرفیت، القا، بار یا ولتاژ سیبک تبدیل میشود، سپس بپرسید مدار خواندن چه تحریک و چه تغذیهای میخواهد. تمایز MEMS و اصل تبدیل در توضیح Kistler
منابع
- NI, Measuring Strain with Strain Gages
- Kistler, Piezoresistive effect
- Texas Instruments, CapTIvate Technology Guide: Capacitive Sensing Basics
- TE Connectivity, Understanding LVDTs / LVDT Tutorial
- Kistler, Press Force Sensor Type 9340A1 Instruction Manual 002-670e-07.24
- Texas Instruments, SLOA204: Thermocouple Cold-Junction Compensation, Analog Approach, 2014
- InfraTec, Frequently Asked Questions about Sensor Technology
- Nippon Ceramic (NiCeRa), Thermopile Infrared Sensor
- Kistler, MEMS accelerometer