ملخ و موتور جت چگونه رانش تولید می‌کنند

برای ادامه پرواز یکنواخت در برابر پسا باید انرژی تأمین شود؛ هواپیمای موتوردار معمولاً از رانش پیشران استفاده می‌کند و گلایدر می‌تواند با کاهش ارتفاع یا بهره‌گیری از جریان صعودی انرژی بگیرد. رانش نیروی پیشرانش است، ولی جهت آن در همه سامانه‌ها الزاماً افقی و رو به جلو نیست. در این فصل نمونه ملخ هواپیما، توربوجت و توربوفن را بررسی می‌کنیم و نیاز موتور، سیال کاری و جرم همراه را از هم جدا می‌سازیم. NASA، پیشرانش ملخی

14.1 ملخ هواپیما: آیرودینامیک پره‌های چرخان

ملخ مجموعه‌ای از بال‌های چرخان است؛ پنکه هم با اصول آیرودینامیکی مشابه کار می‌کند، هرچند هدف و طراحی آن متفاوت است. در چارچوب بدنه، مقطع پره دور محور مسیر دایره‌ای دارد؛ با پیشروی بدنه نسبت به هوا، مسیر آن در چارچوب هوا مارپیچی می‌شود. اختلاف فشار و انحراف جریان باعث می‌شود ملخ در حالت پیشران، هوای محیط را به عقب شتاب دهد و نیرویی روی سامانه ایجاد کند. سهم اصلی رانش معمولاً از هوای عبوری ملخ است؛ اگزوز موتور پیستونی می‌تواند سهم کوچکی داشته باشد. NASA، ملخ به‌عنوان بال چرخان

14.1.1 پیچش هندسی پره ملخ برای سازگاری با تغییرات سرعت خطی از ریشه تا نوک

در طراحی پره‌های ملخ هوانوردی، یک ویژگی هندسی بسیار رایج، تغییر پیوسته زاویه پره در امتداد طول آن است؛ به گونه‌ای که زاویه پره با صفحه دوران در نزدیکی محور (ریشه) بزرگ است، اما هرچه به سمت نوک پره پیش می‌رویم کاهش می‌یابد. این ویژگی در طراحی آیرودینامیکی پیچش پره (Blade Twist) نامیده می‌شود. علت به‌کارگیری این پیچش، تفاوت سرعت خطی مقاطع مختلف پره است. در یک مدل هندسی ساده و با صرف‌نظر از سرعت القایی و چرخش دنباله جریان، هنگامی که ملخ با سرعت زاویه‌ای ثابت omega (ω) بر حسب رادیان بر ثانیه دوران می‌کند، سرعت خطی مماسی هر مقطع با نماد Vt متناسب با فاصله از مرکز دوران یعنی شعاع r تغییر می‌یابد:

Vt = ω × r

مقطع واقع در نزدیکی ریشه به دلیل شعاع کوچک، در هر چرخش مسافت دایره‌ای کوتاه‌تری را طی می‌کند و در نتیجه سرعت مماسی کمتری دارد؛ در حالی که نوک پره شعاع بزرگی دارد و سرعت خطی مماسی بسیار بالاتری را تجربه می‌کند. با اضافه شدن مؤلفه سرعت محوری پیشروی هواپیما (Vaxial) در امتداد محور شفت ملخ، بردار باد نسبی موضعی برای هر مقطع تشکیل می‌شود. در این مدل ساده با مؤلفه‌های عمود بر هم، زاویه باد نسبی با صفحه دوران ملخ با نماد φ از رابطه مثلثاتی زیر به دست می‌آید:

tan(φ) = Vaxial / Vt = Vaxial / (ω × r)

در ریشه پره، چون سرعت مماسی Vt کوچک است، زاویه باد نسبی φ بزرگ خواهد بود؛ برعکس، در نوک پره به دلیل سرعت مماسی بسیار بزرگ، زاویه φ کوچک می‌شود. زاویه نصب هندسی پره با صفحه دوران (β) مجموع زاویه باد نسبی و زاویه حمله موضعی ایرفویل (α) است (β = φ + α). بنابراین، برای اینکه زاویه حمله در طول پره در محدوده مناسب حفظ شود و توزیع بار آیرودینامیکی بهبود یابد، زاویه نصب پره را از ریشه تا نوک کاهش می‌دهند.

در مثال فرضی بدون جریان القایی، سرعت محوری12 m/sاست. برای مقطع داخلی با سرعت مماسی30 m/sو گام30°، زاویه جریان arctan(12/30) ≈ 21.80° و زاویه حمله8.20°است. برای مقطع بیرونی با180 m/sو گام12°، زاویه جریان3.81° و زاویه حمله8.19°است. این انتخاب تقریباً زاویه حمله را برابر می‌کند، نه لزوماً بار یا رانش را. اگر گام همهجا30°باشد، زاویه حمله بیرونی حدود26.19°می‌شود؛ اگر همهجا12°باشد، زاویه حمله داخلی حدود−9.80°است. کارایی یا وقوع واماندگی به مقطع و شرایط وابسته است؛ از عدد زاویه به‌تنهایی واماندگی قطعی یا صفرشدن رانش کل را نتیجه نمی‌گیریم. FAA، Propeller

14.1.2 تجزیه نیروی آیرودینامیکی پره به مؤلفه رانش در امتداد محور و مؤلفه گشتاور مقاوم

جریان باد نسبی موضعی هنگام عبور از روی مقطع ایرفویل پره، دو نیروی پایه آیرودینامیکی ایجاد می‌کند: نیروی برآ (عمود بر امتداد باد نسبی) و نیروی پسا (موازی با امتداد باد نسبی). برآیند این دو نیرو، نیروی آیرودینامیکی کل مقطع را تشکیل می‌دهد. برای تحلیل مکانیکی، این بردار برآیند به دو مؤلفه تجزیه می‌شود:

  1. مؤلفه محوری (نیروی رانش / Thrust): این مؤلفه در امتداد محور شفت ملخ و رو به جلو عمل می‌کند و بر پسای کل هواپیما غلبه می‌نماید. یکای این کمیت نیرو بوده و بر حسب نیوتون (N) سنجیده می‌شود.
  2. مؤلفه مماسی نیروی آیرودینامیکی در حالت پیشران معمول، خلاف دوران است و با یکایNسنجیده می‌شود. همین نیرو در بازوی شعاعی، گشتاور مقاوم با یکایN·mمی‌سازد. نیرو و گشتاور دو کمیت متفاوت‌اند؛ اگر حالت جریان یا چرخش خودکار تغییر کند، علامت گشتاور می‌تواند متفاوت باشد. مبنای آیرودینامیکی ملخ

تمایز فیزیکی میان نیرو و گشتاور اهمیت پایه‌ای دارد؛ نیروی رانش با یکای نیوتون مستقیماً ساختار پرنده را به جلو می‌راند، اما نیروی مماسی در بازوی شعاعی ضرب شده و گشتاور مقاوم چرخشی بر شفت اعمال می‌کند (τ = Ft × r) و موتور باید با مصرف توان مکانیکی بر این گشتاور غلبه کند تا دور دوران حفظ گردد. برای مثال، اگر در یک مدل فرضی مؤلفه رانش محوری پره برابر 40 نیوتون و مؤلفه مماسی مقاوم برابر 8 نیوتون در شعاع 0.5 متری باشد، گشتاور مقاوم ناشی از این پره برابر با حاصل‌ضرب 8 نیوتون در 0.5 متر یعنی 4 نیوتون-متر خواهد بود که شفت موتور باید آن را تأمین نماید.

سه مقطع ریشه، میانه و نوک با سرعت‌های مماسی 30، 100 و 180 متر بر ثانیه و زاویه‌های نصب محاسبه‌شده در یک مدل ساده.
سه مقطع از یک مدل فرضی پره با سرعت محوری 12 m/s و زاویهٔ حملهٔ حدود 8.2°. با افزایش سرعت مماسی، زاویهٔ جریان و زاویهٔ نصب کاهش می‌یابند. جریان القایی و چرخش دنباله حذف شده‌اند؛ این اعداد مشخصات یک ملخ واقعی نیستند. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی: منبع شکل

14.2 موتورهای توربین گاز: مکش، تراکم، احتراق، توربین و نازل خروجی

در کاربردهایی که نیازمند سرعت‌های بالاتر و پرواز در ارتفاعات بالای جو است، سامانه‌های پیشرانش توربین گاز جایگاه محوری پیدا می‌کنند. تفاوت بنیادین میان موتور توربین گاز و موتورهای پیستونی در ماهیت جریان است: در موتور پیستونی فرایندها در یک فضای بسته سیلندر به صورت متناوب، گسسته و چرخه‌ای تکرار می‌شوند؛ اما در موتور توربین گاز در شرایط کارکرد عادی، جریان سیال پیوسته است؛ هوا به طور مداوم مکیده و فشرده می‌شود، شعله‌ای پایدار در محفظه احتراق بدون نیاز به جرقه در هر دور برقرار می‌ماند و گازهای پرانرژی پس از عبور از توربین با سرعت از انتهای موتور تخلیه می‌گردند.

14.2.1 اجزای اصلی موتور جت: کمپرسور، محفظه احتراق، توربین و نازل

برای نمونه توربوجت ساده، پس از ورودی، کمپرسور، محفظه احتراق، توربین و نازل را به‌ترتیب دنبال می‌کنیم. جریان در همه موتورهای توربین گاز الزاماً روی یک خط مستقیم نیست؛ کمپرسور محوری، گریز از مرکز یا ترکیبی و آرایش‌های متنوع وجود دارند. NASA، مسیر توربوجت؛ FAA، انواع توربین گاز

  1. کمپرسور از شفت کار می‌گیرد و فشار و دمای کل جریان را افزایش می‌دهد. کمپرسور محوری ردیف‌های دوار و ثابت دارد؛ کمپرسور گریز از مرکز سازوکار هندسی دیگری دارد. منظور از کمیت کل، مقدار متناظر با متوقف‌کردن ایده‌آل جریان است؛ تغییر سرعت می‌تواند کمیت استاتیک را از آن متفاوت کند. NASA، کمپرسور؛ انواع کمپرسور
  2. محفظه احتراق سوخت را با جریان هوای متراکم می‌سوزاند و دمای کل را بالا می‌برد. شعله در کار پایدار خودنگهدار است و برای هر دور شفت جرقه جدا لازم ندارد؛ زمان استفاده جرقه‌زن تابع طراحی و شرایط است، پس آن را فقط محدود به شروع یا اضطرار نمی‌کنیم. در مدل ایده‌آل گرما در فشار ثابت افزوده می‌شود؛ در محفظه واقعی افت فشار کل هم وجود دارد. NASA، احتراق در چرخه؛ جریان موتور
  3. توربین (Turbine): گازهای داغ و پرفشار از میان پره‌های توربین عبور کرده و منبسط می‌شوند. نقش اصلی توربین، استخراج کار مکانیکی از جریان برای چرخاندن شفت است؛ این شفت توان مورد نیاز کمپرسور و در صورت وجود، فن، ملخ یا تجهیزات جانبی را تأمین می‌کند. نیروی رانش خالص نتیجه تعادل تکانه و فشار در کل سامانه موتور است و توربین به تنهایی شتاب‌دهنده جت خروجی نیست.
  4. نازل در حالت کار مفروض، بخشی از آنتالپی جریان را به انرژی جنبشی تبدیل و جریان را شتاب می‌دهد؛ دمای استاتیک می‌تواند کم شود، درحالی‌که در نازل بی‌دررو و بدون کار، دمای کل تقریباً ثابت است. فشار خروجی همیشه برابر محیط نیست. در رابطه کلی رانش، اختلاف فشار خروجی و محیط در سطح خروجی نیز سهم دارد؛ فقط در تقریب انبساط تا فشار محیط این جمله حذف می‌شود. NASA، رانش توربوجت؛ شکل رابطه فشار–مساحت
جزء موتور وظیفه ترمودینامیکی و مکانیکی تغییرات فشار و دما نقش در کار و سرعت جریان
کمپرسور انجام کار روی هوا افزایش فشار و دمای کل در حالت کار مفروض مصرف‌کننده توان شفت
محفظه احتراق افزایش انرژی جریان با سوخت افزایش دمای کل؛ ایده‌آل فشار ثابت، واقعی افت فشار کل ورود انرژی شیمیایی سوخت
توربین استخراج کار از جریان افت دما و فشار کل در مدل توربین تأمین توان شفت کمپرسور و در طرح مربوط فن/ملخ
نازل تبدیل آنتالپی به سرعت در نقطه کار مفروض کاهش دمای استاتیک و افزایش سرعت؛ دمای کل بی‌دررو تقریباً ثابت سهم در موازنه تکانه/فشار کل پیشران

14.2.2 چرخه ترمودینامیکی برایتون در موتورهای جت (یک قدم جلوتر)

(مطالعه این بخش برای درک اصول ترمودینامیکی گازها در موتورهای جت اختیاری است.)

مبنای ترمودینامیکی استاندارد موتورهای توربین گاز، چرخه برایتون (Brayton Cycle) است. چرخه ایده‌آل برایتون از چهار فرایند متوالی تشکیل می‌شود که رفتار حالت ترمودینامیکی سیال را مدل‌سازی می‌کنند:

  1. فرایند1به2در شماره‌گذاری ساده این توضیح، تراکم ایزنتروپیک است: در مدل ایده‌آل، بی‌دررو و برگشت‌پذیر، فشار و دما بالا می‌روند. این شماره‌ها ترتیب آموزشی چهارفرایندند و نباید عین شماره ایستگاه‌های0،2،3،4،5،8در صفحه ناسا گرفته شوند. ورودی هوا می‌تواند با کندکردن جریان فشار استاتیک را بیشتر کند، ولی کمپرسور با کار شفت فشار کل را بالا می‌برد. NASA، Brayton Cycle
  2. فرایند 2 به 3 — افزایش گرما در فشار ثابت (Isobaric Heat Addition): در محفظه احتراق، سوخت به جریان افزوده شده و می‌سوزد. در مدل ایده‌آل فرض می‌شود افزایش دما در فشار ثابت انجام می‌گیرد؛ این مرحله نقطه ورود حرارت به چرخه است.
  3. فرایند 3 به 4 — انبساط ایزنتروپیک (Isentropic Expansion): گازهای داغ در پره‌های توربین و سپس در نازل منبسط شده، کار شفت را تأمین کرده و با سرعت خروجی بالا تخلیه می‌شوند.
  4. فرایند4به1در نمایش چرخه بسته ایده‌آل، دفع گرما در فشار ثابت و برگشت سیال فرضی به حالت شروع است. موتور هواتنفس واقعی سامانه باز است: هوای تازه وارد و محصولات خارج می‌شوند؛ همان گاز اگزوز از یک خنک‌کن به ورودی بازگردانده نمی‌شود. برگشت حالت در مدل برای تحلیل انرژی است. NASA، تکمیل چرخه ایده‌آل

اگر محور افقی حجم ویژهvباm³/kgو محور قائم فشارpباPaباشد، مساحت بسته چرخه ایده‌آل متناظر با کار ویژه خالص باJ/kgاست؛ اگر حجم کلVباm³بهکاررود، یکای کارJمی‌شود. این مساحت را نباید مستقیم برابر نیروی رانش باNگرفت. در موتور واقعی، فرایندها برگشت‌پذیر نیستند و افت فشار کل و بازده اجزا باید جدا در نظر گرفته شود. NASA، نمودار چرخه

14.3 موتورهای توربوفن مسافربری و نسبت کنارگذر (Bypass Ratio)

موتورهای اولیه توربوجت تمام جریان هوای ورودی را از میان هسته داغ عبور می‌دادند که حاصل آن سرعت خروجی بالا و مصرف سوخت قابل توجه در سرعت‌های زیرصوت بود. در هواپیماهای مسافربری، موتورهای توربوفن (Turbofan) با افزودن پروانه فن در ورودی توسعه یافتند تا بخش عمده رانش با شتاب‌گیری ملایم‌تر جریان هوا حاصل شود.

14.3.1 مفهوم نسبت کنارگذر (Bypass Ratio) و تفکیک جریان هسته از جریان عبوری فن

در دهانه ورودی موتور توربوفن، فن ورودی هوا را دریافت کرده و به آن شتاب ملایمی می‌دهد. سپس جریان هوا به دو مسیر اصلی تفکیک می‌شود:

  1. جریان هسته (ṁcore): بخشی از جریان که وارد کمپرسور هسته شده، سوخت را در محفظه احتراق می‌سوزاند و از توربین‌ها عبور می‌کند.
  2. جریان کنارگذر (ṁbypass): بخشی از جریان که از مجرای بیرونی اطراف هسته عبور می‌کند، وارد محفظه احتراق نمی‌شود و مستقیماً به عقب هدایت می‌گردد.

شاخص کلیدی در توصیف ساختار این موتورها، نسبت کنارگذر (Bypass Ratio یا BPR) است که به صورت کسر دبی جرمی جریان کنارگذر به دبی جرمی جریان هسته تعریف می‌شود:

BPR = ṁbypass / ṁcore

دبی‌های جرمی با یکای کیلوگرم بر ثانیه (kg/s) بیان می‌شوند، بنابراین نسبت کنارگذر یک کمیت بدون بعد است. به عنوان یک مثال محاسباتی، در یک موتور فرضی با دبی هسته 100 کیلوگرم بر ثانیه و دبی کنارگذر 800 کیلوگرم بر ثانیه، نسبت کنارگذر برابر با 8 خواهد بود (BPR = 800 / 100 = 8).

14.3.2 مزایای موتورهای توربوفن با کنارگذر بالا در کاهش مصرف سوخت و صدا

در مدل تک‌جریان پایا باVexit > V0، فشار خروجی برابر محیط و صرف‌نظر از جرم سوخت، راندمان پیشرانش نسبت توان مفیدTV0به آهنگ افزایش انرژی جنبشی جریان است. باT = ṁ(Vexit − V0)و توان افزوده0.5ṁ(Vexit² − V0²)، ساده‌سازی جبری رابطه زیر را می‌دهد. این مدل را نمی‌توان بی‌تغییر به مجموع دو جریان توربوفن واقعی یا بازده کل موتور تعمیم داد. مبنای موازنه تکانهNASA

ηp = 2 × V0 / (Vexit + V0)

V0سرعت پرواز وVexitسرعت خروج نسبت به موتور و در همان چارچوب، هر دو باm/sهستند؛ ṁدبی جرمی باkg/sوTرانش باNاست. توان مفیدTV0باWسنجیده می‌شود. انرژی جنبشی باقی‌مانده در دنباله نسبت به هوای دوردست، در همین مدل با رابطه زیر بیان می‌شود. در سکونV0 = 0، این تعریف توان مفید انتقالی صفر می‌دهد، حتی اگر رانش ایستای غیرصفر وجود داشته باشد.

Pwake = 0.5 × ṁ × (Vexit – V0)2

برایTثابت در همین مدل، باΔV = Vexit − V0داریمPwake = 0.5TΔV = T²/(2ṁ). بنابراین جرم هوای بیشتر با افزایش سرعت کمتر می‌تواند اتلاف دنباله را کم کند. صرفه‌جویی سوخت کل به بازده حرارتی، جرم و پسای موتور و نقطه کار هم وابسته است؛ BPRبیشتر به‌تنهایی تضمین کاهش مصرف نیست. NASA، توربوفن و کنارگذر

صدای موتور از فن، کمپرسور، هسته و اختلاط خروجی سهم می‌گیرد. کاهش سرعت خروجی برای رانش موردنیاز و اختلاط طراحی‌شده جریان‌ها می‌تواند صدای اختلاط جت را کم کند؛ مجرای کنارگذر را نباید یک سپر صوتی همیشگی یا حذف‌کننده همه تلاطم دانست. صدای فن همچنان مهم است و نتیجه به طراحی و شرایط بستگی دارد. NASA — Noise Reduction Technologies for Turbofan Engines، بخش2.2

مقطع شماتیک توربوفن با فن، کمپرسور، محفظهٔ احتراق، توربین، نازل و دو مسیر جداگانهٔ هوا.
طرح مفهومی توربوفن: بخشی از هوا از هسته و محفظهٔ احتراق می‌گذرد و بخش کنارگذر اطراف هسته حرکت می‌کند. توربین توان شفت را برای اجزایی مانند کمپرسور و فن فراهم می‌کند؛ رانش خالص حاصل عملکرد کل پیشران است. شکل مسیرها و ابعاد، نقشهٔ ساخت یا دادهٔ یک موتور مشخص نیست. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی: منبع شکل

14.4 محدودیت‌های سرعت و مقایسه کاربرد پیشران‌ها

انتخاب پیشران بهینه بر مبنای محدوده سرعت پرواز، شرایط آیرودینامیکی و حضور یا غیاب هوای محیط انجام می‌گیرد.

14.4.1 افت راندمان ملخ در سرعت‌های بالا به دلیل اثرات تراکم‌پذیری در نوک پره‌ها

سامانه‌های ملخی در سرعت‌های پروازی پایین و متوسط راندمان بالایی دارند، اما با افزایش سرعت پرواز، کارایی آن‌ها با چالش‌های آیرودینامیکی مواجه می‌شود. در یک مدل ساده که جریان القایی در آن نادیده گرفته شده است، بردار سرعت برآیند نوک پره از جمع برداری مؤلفه سرعت محوری پرواز (Vaxial) و سرعت مماسی دوران نوک پره (Vt) به دست می‌آید:

Vresultant = √(Vaxial2 + Vt2)

به عنوان یک مثال فرضی، اگر مؤلفه محوری پرواز 150 متر بر ثانیه و سرعت مماسی دوران نوک پره 220 متر بر ثانیه باشد، برآیند سرعت نوک پره برابر است با:

Vresultant = √(1502 + 2202) = √(22500 + 48400) = √(70900) ≈ 266.27 m/s

اگر سرعت محلی صوت در دمای آن ارتفاع فرضی 340 متر بر ثانیه در نظر گرفته شود، عدد ماخ اسمی برآیند نوک پره برابر خواهد بود با:

M = 266.27 / 340 ≈ 0.783

ماخ اسمی0.783به‌تنهایی وقوع شوک را ثابت نمی‌کند. ماخ بحرانی یک ایرفویل، ماخ جریان ورودی است که درآن نخستین نقطه جریان روی مقطع به1می‌رسد؛ خود ماخ موضعی روی سطح را «ماخ بحرانی» نمی‌نامیم. با افزایش بیشتر، شوک و افزایش پسا و گاهی جدایش می‌تواند رخ دهد. فن درون پوسته هم با سرعت دوران و محدودیت‌های تراکم‌پذیری روبه‌روست؛ مجرا به مدیریت جریان و کارایی سرعت بالا کمک می‌کند، اما شوک را در همه شرایط حذف نمی‌کند. NASA، ماخ و جریان موضعی؛ فن محصور

14.4.2 تفاوت موتورهای هواتنفس احتراقی با موتورهای الکتریکی و راکت‌ها در نیاز به اکسیژن و سیال کاری

برای مقایسه علمی پیشران‌ها، سه متغیر بنیادین را از یکدیگر تفکیک می‌کنیم: 1) نیاز به اکسیژن برای احتراق شیمیایی، 2) نیاز به سیال کاری محیطی برای ایجاد رانش، 3) حمل جرم واکنشی همراه وسیله.

  • موتور احتراقی هواتنفس مانند پیستونی یا توربین گاز، برای احتراق متعارف سوخت به اکسیژن محیط متکی است. در توربوجت، هوای ورودی و جرم سوخت در خروجی سهم دارند؛ در سامانه ملخی، موتور توان شفت می‌دهد و عمده سیال رانش ملخ هوای بیرونی است. نیاز موتور به اکسیژن را نباید با محل شتاب‌دادن هوای ملخ یکی گرفت. NASA، سیال کاری ملخ؛ NASA، جریان توربوجت
  • موتورهای الکتریکی گرداننده ملخ: خود موتور الکتریکی کار مکانیکی را از منبع توان الکتریکی تأمین می‌کند و در فرایند کار خود اکسیژنی مصرف نمی‌نماید؛ اما ملخ متصل به آن برای تولید نیروی رانش، حتماً به یک محیط سیال (نظیر جو دارای گاز) برای ایجاد اختلاف فشار و شتاب‌دهی نیاز دارد.
  • راکتِ معمول، جرم پیشران خود را همراه دارد و بدون دریافت هوای بیرون می‌تواند رانش ایجاد کند؛ در راکت شیمیایی، مواد لازم واکنش نیز همراه‌اند. احتراق الزامی نیست: در پیشران گاز سرد، گاز بدون احتراق از نازل خارج می‌شود. نمونه ساده، مخزن گاز فشرده است، اما ذخیره بهصورت مایع یا جامد مناسب هم ممکن است؛ خروجی گازی است. این مقایسه دستور ساخت مخزن یا سامانه فشاری نیست. NASA، راکت در خلأ؛ NASA، بخشCold Gas
سامانه پیشران وابستگی به اکسیژن جو برای فرایند محرک سیال کاری پیشرانش حمل جرم واکنشی همراه محیط عملیاتی قابل کارکرد
احتراقی هواتنفس برای احتراق متعارف به اکسیژن محیط نیاز دارد عمدتاً هوای محیط؛ در جت، سوخت نیز به خروجی می‌پیوندد بخش عمده جرم از محیط؛ سوخت همراه هم جرم دارد و تخلیه می‌شود محیط با هوا و اکسیژن مناسب و در دامنه عملکرد طرح
موتور الکتریکی گرداننده ملخ خیر (موتور برقی فاقد احتراق شیمیایی است) سیال پیرامون (گاز جوی توسط پره) خیر (شتاب دادن به سیال محیط) محیط دارای سیال گازی مناسب
راکت شیمیاییِ دوپیشرانه‌ای مایعِ نمونه خیر (اکسیدکننده در مخزن حمل می‌شود) گازهای حاصل از احتراق پروپلنت همراه بله (مجموعه سوخت و اکسیدکننده) درون جو و در خلاء فضا
راکت گاز سرد فاقد احتراق پیشران همراه با خروجی گازی بله؛ ذخیره می‌تواند گاز، مایع یا جامد مناسب باشد در خلأ یا جو، مطابق طراحی و فشار محیط

فعالیت تجربی و مشاهده رومیزی

مشاهده پیچش پره با نوار انعطاف‌پذیر: یک نوار مقوایی به طول 25 سانتی‌متر و عرض 3 سانتی‌متر یا یک خط‌کش پلاستیکی نازک بردارید. یک سر نوار را با زاویه 30 درجه نسبت به سطح افق روی لبه میز نگه دارید (ریشه پره ملخ). سر دیگر نوار را به آرامی بپیچانید تا زاویه آن با خط افق به حدود 12 درجه برسد (نوک پره ملخ). زاویه نصب در چند مقطع را روی کاغذ علامت بزنید و تغییر هندسی آن را مقایسه کنید. این نوار ثابت فقط شکل پیچش را نشان می‌دهد؛ جریان یکنواخت روی آن، توزیع سرعت مماسی Ωr در ملخ دوار را بازسازی نمی‌کند. برای ارتباط با مدل متن، در هر مقطع بردار سرعت محوری و سرعت مماسی فرضی را رسم کنید و زاویه جریان و زاویه حمله را از روی آن‌ها بیابید. از این مدل کاغذی، نتیجه آزمایش رانش یا یکنواختی بار استخراج نمی‌کنیم.

نکته ایمنی: این فعالیت صرفاً تجربی رومیزی و مفهومی است. به دلیل خطرات آسیب‌های مکانیکی، هرگز پروانه‌های در حال چرخش پنکه‌ها یا اسباب‌بازی‌های برقی روشن را دستکاری نکنید.

سنجش یادگیری و تمرین‌های آموزشی

پرسش‌های مفهومی

  1. پرسش 1: چرا زاویه نصب پره ملخ از ریشه تا نوک پیوسته کاهش می‌یابد و اگر پره‌ای بدون پیچش ساخته شود چه پدیده‌ای رخ می‌دهد؟

    پاسخ: در یک پره دوار، سرعت مماسی با شعاع افزایش می‌یابد (Vt = ω × r)، لذا در مدل ساده زاویه باد نسبی با صفحه چرخش از ریشه به نوک کاهش پیدا می‌کند. پیچش هندسی پره کمک می‌کند زاویه حمله در طول پره در محدوده مناسب حفظ شود. در مدل عددی متن، ثابت نگه داشتن زاویه نصب در طول پره، زاویه حمله مقاطع را متفاوت می‌کند و ممکن است برخی مقاطع را از محدوده کارایی مناسب خارج کند؛ پیامد دقیق به شکل پره و نقطه کار بستگی دارد.

  2. پرسش 2: آیا توربین در موتور جت عامل مستقیم رانش است؟ نقش توربین و نازل را مقایسه کنید.

    پاسخ: نقش اصلی توربین استخراج توان شفت برای کمپرسور و در صورت وجود فن یا ملخ است. نازل نیز انرژی باقی‌مانده جریان را به سرعت خروج تبدیل می‌کند. رانش خالص از موازنه تکانه و فشار کل پیشران به دست می‌آید؛ در توربوفن، سهم جریان فن و کنارگذر را نمی‌توان به نازل هسته محدود کرد.

  3. پرسش3: کنارگذر بالا چگونه می‌تواند بر کارایی و صدا اثر بگذارد؟ پاسخ: برای رانش معین، شتاب ملایم جرم بیشتر هوا می‌تواند اتلاف دنباله را کم کند. بازده کل و مصرف سوخت به موتور و مأموریت نیز وابسته است. سرعت کمتر خروجی و اختلاط طراحی‌شده می‌تواند صدای جت را کاهش دهد، اما صدای فن و دیگر منابع باقی می‌مانند؛ پوشش کنارگذر سپر صوتی تضمینی نیست. کارایی توربوفن؛ منابع و کاهش صدا
  4. پرسش4: چرا توربوفن برای بسیاری از مسافربری‌های تندرو مناسب است؟ پاسخ: در ملخ آزاد، ترکیب سرعت پیشروی و دوران می‌تواند ماخ مقطع را بالا ببرد و اثر تراکم‌پذیری را مهم کند. فن محصور و ورودی طراحی‌شده امکان مدیریت جریان و رانش مناسب سرعت بالا را فراهم می‌کنند، اما فن هم محدودیت ماخ، صدا و بازده دارد و محصوربودن به‌تنهایی تضمین برتری نیست. NASA، توربوفن
  5. پرسش 5: آیا یک فضاپیما می‌تواند در خلاء فضا با موتور الکتریکی و ملخ شتاب بگیرد؟ دلیل فیزیکی آن چیست؟

    پاسخ: خیر؛ گرچه موتور الکتریکی در کار خود به اکسیژن نیاز ندارد، اما ملخ برای ایجاد رانش نیازمند یک سیال کاری در محیط است تا با شتاب دادن به آن طبق قانون سوم نیوتون نیرو بسازد. در خلأ، ملخ معمولی سیال محیطی لازم را در اختیار ندارد. در مقابل، یک سامانه راکتی می‌تواند با تخلیه پیشران همراه خود رانش ایجاد کند؛ این مقایسه ادعای انحصار همه روش‌های پیشرانش فضایی در راکت‌ها نیست.

تمرین‌های محاسباتی فرضی

  1. تمرین 1 — محاسبه نسبت کنارگذر (BPR): دبی کل هوای ورودی به یک موتور توربوفن 650 کیلوگرم بر ثانیه و دبی هوای ورودی به کمپرسور هسته 50 کیلوگرم بر ثانیه است. مطلوب است محاسبه دبی جریان کنارگذر و نسبت کنارگذر موتور.

    حل: دبی جریان کنارگذر از تفاضل دبی کل و هسته به دست می‌آید: ṁbypass = 650 – 50 = 600 kg/s. نسبت کنارگذر برابر است با: BPR = 600 / 50 = 12.

  2. تمرین2: در مدل فرضی با مؤلفه‌های عمود بر هم و بدون جریان القایی، Vaxial = 160 m/sوVt = 210 m/sوa = 320 m/sاست. پاسخ: V = √(160² + 210²) = √69700 ≈ 264.01 m/sوM = V/a ≈ 0.825است. این ماخ اسمی جریان ورودی مقطع است؛ درباره وجود شوک باید هندسه، زاویه حمله و سرعت‌های موضعی را بررسی کرد. این عدد به‌تنهایی ورود قطعی همه نقاط نوک پره به گذرصوت یا وقوع شوک را ثابت نمی‌کند.

منابع و مراجع علمی

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا