یک میله سبک را روی کف دست متعادل نگه دارید: چشم انحراف را میبیند و دست برای مهار آن جابهجا میشود. این فقط یک تشبیه بازخورد است؛ حسهای دیگری نیز نقش دارند. در کنترل خودکار، وضعیت تخمینزدهشده با هدف مقایسه و فرمان اصلاحی تولید میشود. در کوادکوپتر، رایانه، حسگر و موتور این چرخه را اجرا میکنند.
19.1 سامانههای کنترل حلقه باز در برابر حلقه بسته (Closed-Loop)
برای شناخت مهندسی پایداری، ابتدا باید تمایز بنیادی سامانههای کنترل حلقه باز و حلقه بسته را بررسی کرد. در سامانه کنترل حلقه باز، فرمانها بدون اطلاع از نتیجه به عملگرها فرستاده میشوند؛ کنترلکننده نمیداند آیا فرمان به درستی اجرا شده یا شرایط محیطی خروجی را تغییر داده است. در مقابل، در سامانه کنترل حلقه بسته، متغیر خروجی بیوقفه توسط حسگرها اندازهگیری شده و به ابتدای مسیر بازمیگردد تا با وضعیت هدف مقایسه شود.
نمودار بلوکی سامانه حلقه بسته استاندارد از ورودی مرجع (نقطه تنظیم)، تفریقکننده، کنترلکننده، عملگرها (موتورها)، فرایند یا سامانه تحت کنترل (دینامیک پرنده) و حسگرهای بازخورد تشکیل میشود. تفریقکننده اختلاف مقدار مطلوب و مقدار واقعی را به عنوان سیگنال خطا تولید میکند که نیروی محرکه تصمیمگیری در تمام طول پرواز است. مثلاً ترموستات روشن/خاموش، دمای اتاق را با هدف فرضی 22 °C مقایسه و گرمکن را قطع و وصل میکند (قطع و وصل در دمای دقیق 22 درجه یک رفتار ایدهآل است و در عمل، برای جلوگیری از کلیدزنی مکرر از یک باند خاموش و روشن با هیسترزیس استفاده میشود؛ این سازوکار پایهای دوحالته با کنترلکنندههای پیوسته تناسبی و PID تفاوت ساختاری دارد). آستروم و موری: مبانی کنترل
19.1.1 سامانههای حلقه باز در برابر حلقه بسته: مفهوم اندازهگیری خروجی و اعمال بازخورد
یک فن الکتریکی ساده را در نظر بگیرید که با اعمال یک ولتاژ یا فرمان ورودی ثابت کار میکند. در این ساختار حلقه باز، چنانچه مانعی جلوی جریان هوا قرار گیرد یا بادی در اتاق بوزد، بار مکانیکی پرهها و دور میتواند تغییر کند؛ علامت تغییر دور به نوع فن و وضعیت جریان وابسته است، اما مدار دستگاه فرمانی برای جبران صادر نمیکند زیرا حسگری برای سنجش دور واقعی وجود ندارد. در مقابل، اگر این موتور به یک حسگر دورسنج (مانند انکودر یا تاکومتر) مجهز شود و حلقه کنترل با پایش پیوسته دور، در صورت افت سرعت ولتاژ را افزایش دهد تا چرخش روی مقدار درخواستی پایدار بماند، سامانه به یک حلقه بسته تبدیل شده است.
در پرواز، اغتشاش به عوامل ناخواسته محیطی نظیر وزش تندباد گفته میشود. اگر یک پرنده چندملخه در فضای باز تنها با فرمان ثابت موتورها و بدون بازخورد وضعیت بدنه رها شود، به دلیل تفاوتهای جزئی در راندمان موتورها، عدم تقارن ساختاری و نسیمهای محیطی، گشتاورهای نامتعادل به بدنه وارد میگردد. در مدل کوادکوپتر متداول با پاسخ بازگرداننده ناکافی، گشتاور خالص شتاب زاویهای ایجاد کرده و زاویه انحراف با گذشت زمان تشدید میشود که بسته به ویژگیهای دینامیکی سازه و شدت اغتشاش، تعادل پرنده برهم میخورد. در مهندسی کنترل، علاوه بر روشهای پایداری ذاتی سازه و کنترل پیشخور (Feedforward) که تغییرات بار یا فرامین را پیشاپیش جبران میکنند، اعمال بازخورد منفی پیوسته راهکار محوری برای مهار انحرافهای پیشبینینشده و حفظ ماندگار پایداری در برابر اغتشاشات محیطی است.
19.1.2 عناصر تشکیلدهنده حلقه کنترل: زاویه درخواستی خلبان (Setpoint)، زاویه واقعی اندازهگیریشده، و سیگنال خطا (Error)
در حلقه پایداری پرواز، سه متغیر نقشی اساسی دارند: نقطه تنظیم خلبان (r) به عنوان زاویه شیب درخواستی (مثلاً r = 0 deg برای هاور تراز)، متغیر اندازهگیریشده (y) به عنوان زاویه واقعی تخمینزدهشده توسط حسگرها، و سیگنال خطا (e) که تفاضل جبری این دو کمیت است:
e(t) = r(t) – y(t)
علامت و اندازه سیگنال خطا جهت واکنش را مشخص میکند. اگر خلبان تعادل افقی بخواهد (r = 0 deg) و باد بدنه را 3.5 درجه به راست متمایل کند (y = +3.5 deg)، سیگنال خطا e = 0 – (+3.5) = -3.5 deg میشود. با قرارداد رول مثبت به راست و مرجع صفر، خطای منفی درخواست اصلاح به چپ میدهد؛ در مثال تناسبی، کنترلکننده رانش سمت راست را نسبت به چپ بیشتر میکند تا گشتاور بازگرداننده در جهت مخالف تولید شود. اگر جهت اثر عملگر معکوس تنظیم شود، بازخورد مثبت شکل میگیرد که زاویه انحراف را تشدید میکند. سه سناریوی نمونه به شرح زیر است:
- سناریوی 1: فرمان r = 0 deg، زاویه y = +4.0 deg، خطا e = -4.0 deg (گشتاور منفی برای کاهش زاویه).
- سناریوی 2: فرمان r = 0 deg، زاویه y = -2.5 deg، خطا e = +2.5 deg (گشتاور مثبت برای افزایش زاویه).
- سناریوی 3: مانور مایل با فرمان r = +10.0 deg، زاویه y = +3.0 deg، خطا e = +7.0 deg (افزایش شیب تا رسیدن به هدف).

19.2 ضرورت کنترل خودکار در سامانههای پروازی ناپایدار
در هواپیمای دارای پایداری ایستای مثبت، تغییر کوچک زاویه حمله نسبت به حالت تریم میتواند گرایش گشتاوری بازگرداننده ایجاد کند؛ همه طرحهای بالثابت الزاماً چنین ویژگیای ندارند. کوادکوپتر متداول برای حفظ وضعیت به کنترل فعال رانش ملخها متکی است. کجشدن رانش متقارنِ عبوری از مرکز جرم، مؤلفه افقی نیرو و شتاب انتقالی ایجاد میکند و بهتنهایی گشتاور حول مرکز جرم نمیسازد. شتاب زاویهای از گشتاور برآیند، مانند اختلاف رانش موتورها یا گشتاور اغتشاش بیرونی، پدید میآید.
در مدل ساده تکمحوری، شتاب زاویهای از α = τ / I به دست میآید؛ τ گشتاور برآیند و I ممان اینرسی است. برای گشتاور یکسان، I کمتر به شتاب زاویهای بیشتر میانجامد. در نبود پاسخ بازگرداننده کافی، اغتشاش یا خطای نرخ دوران میتواند انحراف زاویه را رشد دهد. حلقه پایدارسازی باید با دینامیک همان پرنده، حسگرها و توان پاسخ عملگرها متناسب طراحی شود. PX4: معماری کنترل
19.2.1 محدودیتهای سرعت واکنش دستی در برابر آهنگ سریع تغییرات زاویهای در پرندههای چندملخه
حلقه کنترل دستی توسط انسان شامل ادراک بینایی، پردازش و تصمیمگیری مغز، و ارسال فرمان به دستههای هدایت است. این زنجیره پردازش و عمل حسی-حرکتی همواره با تأخیر زمانی ذاتی و محدودیت پهنای باند همراه است و انسان نمیتواند نوسانات زاویهای سریع و ریزمقیاس را با بسامد بالا اصلاح کند.
در مقابل، در پرندههای چندملخه متداول به دلیل ممان اینرسی کم و فقدان سطوح پایدارکننده آیرودینامیکی منفعل، گشتاورهای نامتعادل کوچک میتوانند شتاب زاویهای سریعی پدید آورند؛ برای نمونه بر اساس یک محاسبه سینماتیکی ساده، اگر یک اغتشاش زاویهای فرضی نرخ چرخشی برابر 50 درجه بر ثانیه ایجاد کند، تنها در بازه زمانی 0.1 ثانیه زاویه انحراف 5.0 درجه جابهجا میشود. در سامانههای کنترل بازخوردی، تأخیر فاز عقبافتاده ایجاد میکند و بسته به طراحی میتواند حاشیه پایداری را کاهش دهد؛ اگر فرامین اصلاحی با تأخیر در حلقه اعمال شوند، این واکنش دیرهنگام میتواند بهجای مهار نوسان، خود عامل تشدید زاویه انحراف گردد. به همین دلیل در کوادکوپترهای متداول، وجود یک حلقه درونی پایدارسازی خودکار با آهنگ واکنش بالا ضروری و استاندارد است؛ در این ساختار سلسلهمراتبی، رایانه پرواز وظیفه حفظ تعادل زاویهای سریع را به طور پیوسته بر عهده دارد و اپراتور انسانی به تعیین مسیر، ارتفاع و جهتگیری مرجع پرواز میپردازد.
19.2.2 نقش رایانه پرواز در اجرای مداوم حلقه کنترلی با فرکانس کاری بالا
رایانه پرواز یک سامانه تعبیهشده است که الگوریتمهای پایدارسازی را در بازههای زمانی بسیار کوتاه اجرا میکند. این رایانه زاویه را با پردازش و تلفیق خروجی شتابسنج و ژیروسکوپ تخمین زده، خطا را محاسبه میکند و فرمان اصلاحی عملگرها را صادر مینماید. اینجا مدل آموزشی یک حلقه زاویه است؛ در سامانهای مانند PX4، حلقه زاویه و حلقه نرخ زاویهای بهصورت آبشاری کار میکنند و فرمان نهایی با تخصیص کنترل به موتورها میرسد. فرکانس کاری (f بر حسب هرتز) تعداد دفعات تکرار این چرخه در ثانیه است و دوره تناوب محاسبات (T بر حسب ثانیه) از رابطه معکوس به دست میآید:
T = 1 / f
در فرکانس 100 هرتز فاصله زمانی T = 10.0 ms، در فرکانس 250 هرتز T = 4.0 ms و در فرکانس 500 هرتز T = 2.0 ms است. در یک حلقه فرضی با فرکانس 400 هرتز، پردازنده هر 2.5 میلیثانیه یک بار زاویه را بازبینی میکند. این اعداد صرفاً مثال محاسبات نرخ اجرا هستند؛ صدور فرمان هر 2.5 ms به معنی کامل شدن پاسخ مکانیکی موتور در همین زمان نیست. البته فرکانس بالا بهتنهایی ضامن پایداری نیست و پهنای باند موتورها و حذف نویز حسگرها نیز نقشی اساسی دارند.
19.3 اجزای کنترلکننده PID
کنترلکننده تناسبی-انتگرالگیر-مشتقگیر (PID) یکی از ساختارهای پرکاربرد کنترل بازخوردی است. خروجی این الگوریتم از مجموع سه مؤلفه با وظایف متمایز تشکیل میشود:
u(t) = Kp × e(t) + Ki × ∫ e(t) dt + Kd × (de(t) / dt)
در این رابطه e(t) خطای زاویه، u(t) فرمان عملگرها و Kp و Ki و Kd بهرههای کنترلی هستند. به عنوان تمثیل، در سامانه تنظیم سرعت خودرو، فشردن پدال گاز متناسب با فاصله از سرعت هدف نماینده مؤلفه تناسبی (P)، فشردن بیشتر گاز در سربالایی برای جبران افت مداوم سرعت نماینده مؤلفه انتگرالگیر (I)، و کاستن از گاز هنگام شتابگیری بیش از حد سریع نماینده مؤلفه مشتقگیر (D) است. این مؤلفه آینده را پیشگویی نمیکند، بلکه به نرخ تغییرات کنونی واکنش نشان میدهد. آستروم و موری: PID
19.3.1 مؤلفه تناسبی (P): واکنش مستقیم به مقدار خطای لحظهای
مؤلفه تناسبی واکنشی مستقیم و همزمان با اندازه خطای لحظهای تولید میکند:
up(t) = Kp × e(t)
ضریب Kp شدت پاسخ را مشخص میسازد و یکای آن برابر یکای خروجی تقسیم بر یکای زاویه است. هرچه خطا بزرگتر باشد، فرمان اصلاحی با همان علامت با شدت بیشتری اعمال میشود. برای نمونه اگر ضریب Kp = 1.5 واحد فرمان بر درجه تنظیم شود:
- در خطای e = +2.0 deg خروجی u_p = 1.5 × 2.0 = +3.0 واحد است.
- در خطای e = +4.0 deg خروجی به u_p = 1.5 × 4.0 = +6.0 واحد میرسد.
- در خطای e = +8.0 deg خروجی بلافاصله به u_p = 1.5 × 8.0 = +12.0 واحد جهش مییابد.
19.3.2 مؤلفه انتگرالگیر (I): جمعآوری خطای ماندگار در طول زمان برای به صفر رساندن اختلاف
اگر پرواز در برابر بادی پیوسته انجام شود یا گرانیگاه پرنده به دلیل عدم تقارن بار اندکی جابهجا باشد، ممکن است گشتاور اغتشاش تقریباً ثابتی به بدنه وارد شود. در این شرایط برای حفظ تعادل، خروجی کنترلکننده باید همواره مقداری غیرصفر داشته باشد (u ≠ 0). اما طبق رابطه مؤلفه تناسبی، اگر خطا صفر شود، خروجی P نیز صفر خواهد شد؛ بنابراین در مدل P خالص، بدون فرمان تریم یا پیشخور، سامانه برای تولید این فرمان غیرصفر لازم است با یک خطای دائمی پرواز کند که خطای حالت ماندگار (Steady-State Error) نام دارد.
مؤلفه انتگرالگیر این مشکل را حل میکند. این مؤلفه حاصلضرب خطا در زمان را جمعآوری مینماید (در حوزه گسسته sum(e * dt)، نه میانگین):
ui(t) = Ki × ∫ e(t) dt ≈ Ki × ∑ [e(k) × dt]
در یک مدل کنترل دما، تلفات گرمایی ثابت باعث میشود کنترل تناسبی خطای ماندگار باقی بگذارد. با فعال شدن مؤلفه انتگرالگیر، خطای جزئی در گذر زمان انباشته شده و فرمان گرمکننده را بالا میبرد تا اتلاف گرما دقیقاً جبران شده و خطای ماندگار در صورت پایداری و نبود اشباع به صفر برسد. توجه شود که نگهداشت موقعیت پهپاد در باد (که مستلزم زاویه مایل ثابت است) با حلقه کنترل زاویه حول محور بدنه دو مقوله جداگانه هستند. آستروم و موری: کنش انتگرالی
19.3.3 مؤلفه مشتقگیر (D): واکنش به نرخ تغییرات خطا و اثر ترمزکننده بر نوسانات سریع
مؤلفه مشتقگیر متناسب با آهنگ تغییرات خطا در طول زمان فرمان تولید میکند:
ud(t) = Kd × (de(t) / dt) ≈ Kd × [(e(k) – e(k-1)) / dt]
مؤلفه مشتقگیر آینده را پیشبینی نمیکند، بلکه به شیب تغییرات لحظهای عکسالعمل نشان میدهد. برای روشن شدن علامتها، مرجع ثابت r = 0 را در نظر بگیرید. اگر y مثبت باشد ولی با نرخ منفی به صفر نزدیک شود، e = -y منفی و de/dt = -dy/dt مثبت است. با بهرههای مثبت، جمله P فرمان منفی و جمله D فرمان مثبت میدهد؛ در این وضعیت، D در برابر حرکت سریع ناشی از P اثر ترمزکننده دارد. اثر نهایی به مدل و تنظیم درست حلقه وابسته است.
با این حال مشتقگیری به شدت نویزهای فرکانس بالا را تقویت میکند. لرزش پرهها ارتعاشات سریعی در سازه ایجاد میکند که تقسیم آنها بر زمان کوچک dt اعدادی بزرگ تولید مینماید. بالا بردن بیش از حد ضریب مشتق، نویز ارتعاشی را تقویت کرده و به موتورها ضربانهای تند میفرستد که بسته به سامانه میتواند لرزش و افزایش گرمایش ایجاد کند؛ از نویز یا عددKdبهتنهایی داغشدن قطعی نتیجه نمیشود. میرایی مؤثر مؤلفه D مشروط به فیلتر کردن نویز و تنظیم درست ضریب است. PX4: فیلتر مسیر مشتق
19.4 رفتار سیستم در تنظیم ضرایب کنترل
تنظیم یا تیونینگ ضرایب Kp و Ki و Kd سازگار ساختن الگوریتم با مشخصات فیزیکی پرنده (جرم، ابعاد و ممان اینرسی) است. ضریب ثابتی برای همه پرندهها وجود ندارد. اثر کوچک یا بزرگ بودن هر بهره به دینامیک و تأخیر حلقه وابسته است؛ تنظیم نامناسب میتواند پاسخ کند، نوسان یا ناپایداری بسازد. برای سنجش تجربی رفتار حلقه، از آزمون پاسخ پله استفاده میشود.
19.4.1 اثر ضریب تناسبی بیش از حد بر تشدید نوسانات و حساسیت ضریب مشتق به نویز حسگرها
افزایش بیش از حد Kp باعث واکنش بیش از حد تند میشود؛ بسته به مدل ممکن است فراجهش و نوسان بیشتر یا ناپایداری پدید آید؛ دامنه فزاینده پیامد قطعی هر افزایشKpنیست. در مقابل، ضریب Kd بسیار بزرگ، نویز لرزشی ملخها را تقویت کرده و میتواند فرمانهای سریع نویزی بسازد. نشانههای جدول صرفاً مثال کیفیاند و روش تشخیص قطعی خرابی یا تنظیم واقعی نیستند. جدول زیر تفاوت دو رفتار معیوب را نشان میدهد:
| ناهماهنگی ضریب | فرکانس نوسان | دامنه نوسان | نشانه فیزیکی در پرنده | علت رفتار |
|---|---|---|---|---|
| Kp بسیار بالا | نوسان آهستهتر و درشتتر در این مقایسه کیفی؛ بدون مرز عددی عمومی | بزرگ و پاندولی | کج و راست شدن چشمگیر بدنه | واکنش خشنتر از توان ترمز و عبور مداوم از تعادل |
| Kd بسیار بالا | لرزش سریعتر و نویزپذیر در این مقایسه کیفی؛ وابسته به سامانه | میکروسکوپی و لرزشی | احتمال وزوز و گرمایش؛ وابسته به سامانه | تقویت شدید نویز ارتعاش ملخها توسط عملگر مشتق |
19.4.2 بررسی رفتار پاسخ پله در یک مدل نمونه کنترلی
پاسخ پله، نمودار تغییر زاویه پرنده در برابر تغییر ناگهانی فرمان (مانند جهش از 0 به 10 درجه) است. شاخصهای اصلی آن عبارتند از: زمان صعود (t_r، مدت زمان رسیدن از 10 تا 90 درصد هدف)، درصد فراجهش (M_p، نسبت درصد بیشترین عبور از مقدار هدف)، و زمان نشست (t_s، زمان رسیدن و ماندن نهایی در نوار خطای 2± درصد حول مقدار هدف). در این مثال با مقدار اولیه صفر و هدف ثابت مثبت r، فرمول درصد فراجهش برای پاسخهایی که از هدف فراتر میروند تعریف میشود و در صورتی که خروجی زیر هدف باقی بماند مقدار آن صفر است:
Mp = max(0, (ymax – r) / r) × 100%
به عنوان یک مثال فرضی صرفاً آموزشی برای درک فرمول فراجهش، فرض کنید هدفی 10 درجه تعیین شده و زاویه در لحظه اوج به 12 درجه میرسد؛ در این حالت درصد فراجهش برابر با max(0, (12 – 10) / 10) × 100% = 20% خواهد بود. این مقادیر آموزشی مستقل از نتایج شبیهسازی عددی زیر هستند. زمان نشست (t_s) نیز زمان ورود و ماندن نهایی در نوار خطای 2± درصد حول مقدار هدف است؛ مقادیر گزارششده در این بخش، زمان نشست مشاهدهشده بر روی نمونههای شبیهسازی در پنجره زمانی 30 ثانیه هستند و اثبات رفتار تا بینهایت یا نتیجه اندازهگیری تجربی روی پرنده پروازی به شمار نمیروند.
برای فراهم ساختن امکان بازتولید و محاسبه دقیق، یک مدل فرضی ریاضی تکمحوره با معادله پیوسته d2θ/dt2 + 2(dθ/dt) + 2θ = u(t) که ضرایب دو جمله سمت چپ بهترتیب 2 s⁻¹ و 2 s⁻² هستند، با گام زمانی dt = 0.05 s، شرایط اولیه صفر (θ = 0 و سرعت زاویهای 0)، انتگرال اولیه صفر و خطای پیشین برابر r = 10.0 deg شبیهسازی شده است. یکای متغیرها به صورت زاویه بر حسب deg، سرعت زاویهای بر حسب deg/s، شتاب زاویهای u بر حسب deg/s2، ضریب Kp بر حسب 1/s2، ضریب Ki بر حسب 1/s3 و ضریب Kd بر حسب 1/s تعریف شدهاند. این شبیهسازی صرفاً یک مدل ریاضی گسسته فرضی است و داده پرواز واقعی یا توصیه تنظیم پرنده عملیاتی به شمار نمیرود. جدول زیر شاخصهای دقیق محاسبهشده در پنجره 30 ثانیهای را بر روی این مدل نشان میدهد:
| نوع کنترل | ضرایب (Kp, Ki, Kd) | زمان صعود 10 تا 90 درصد (s) | بیشینه زاویه (deg) | فراجهش بالای هدف M_p | زمان نشست نوار 2± درصد (s) | زاویه در 30 ثانیه (deg) | خطای ماندگار (deg) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| کنترل P خالص | Kp = 2.0, Ki = 0.0, Kd = 0.0 | تعریفنشده (زیر 90% هدف) | 5.77 (در t = 1.75 s) | 0.0% (بدون عبور از 10) | تعریفنشده (بیرون نوار) | 5.00 | 5.00 deg (50%) |
| کنترل PI | Kp = 2.0, Ki = 1.5, Kd = 0.0 | 1.43 | 10.00 | 0.0% | 7.00 | 10.00 | 0.00 deg |
| کنترل PID تنظیمشده | Kp = 2.0, Ki = 1.5, Kd = 0.8 | 2.01 | 10.00 | 0.0% | 5.75 | 10.00 | 0.00 deg |
در این مدل، PID در همه شاخصها سریعتر نیست؛ در این ضرایب مشخص، زمان صعود PID کندتر از حالت PI است (2.01 ثانیه در برابر 1.43 ثانیه)، اما زمان نشست آن کوتاهتر است (5.75 ثانیه در برابر 7.00 ثانیه). در حالت P خالص، پاسخ هرگز به 90 درصد هدف 10 درجه نمیرسد و در حوالی 5.0 درجه با خطای ماندگار 50 درصدی به تعادل میرسد، زیرا در حالت پایا موازنه 2θ + 2θ = 2(10) برقرار است.
الگوریتم شبیهسازی گسسته این مدل با گام زمانی dt = 0.05 s، شرایط اولیه زاویه و سرعت صفر، انتگرال اولیه صفر و خطای پیشین e_prev = r = 10.0 deg در هر گام به ترتیب زیر اجرا شده است: نخست محاسبه خطای لحظهای e_k = r – theta_k، سپس بهروزرسانی انتگرال I_used = I_prev + e_k * dt، محاسبه مشتق خطا D_error = (e_k – e_prev) / dt (مشتق اول صفر با فرض e_prev = r)، محاسبه فرمان u_k = Kp * e_k + Ki * I_used + Kd * D_error، محاسبه شتاب و بهروزرسانی سرعت زاویهای rate_{k+1} = rate_k + dt * (u_k – 2*rate_k – 2*theta_k)، بهروزرسانی زاویه با سرعت جدید theta_{k+1} = theta_k + dt * rate_{k+1} (روش نیمهضمنی اویلر)، و در پایان ذخیره I_prev = I_used و e_prev = e_k برای گام بعد. ستون انتگرال، I_used پس از افزودن خطای گام است؛ در t = 0 مقدار آن 0.50 deg·s است، ولی انتگرال پیش از آغاز صفر بود:
| زمان t (s) | هدف r (deg) | زاویه θ (deg) | خطا e (deg) | انتگرال (deg·s) | فرمان u (deg/s2) | سرعت زاویهای (deg/s) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0.00 | 10.0 | 0.00 | 10.00 | 0.50 | 20.75 | 0.00 |
| 0.05 | 10.0 | 0.05 | 9.95 | 1.00 | 20.56 | 1.04 |
| 0.10 | 10.0 | 0.15 | 9.85 | 1.49 | 20.37 | 1.96 |
| 0.20 | 10.0 | 0.46 | 9.54 | 2.45 | 19.98 | 3.47 |
| 0.50 | 10.0 | 1.99 | 8.01 | 5.06 | 18.91 | 5.88 |
| 1.00 | 10.0 | 5.00 | 5.00 | 8.23 | 17.83 | 5.63 |
| 1.50 | 10.0 | 7.28 | 2.72 | 10.06 | 17.64 | 3.61 |
| 2.00 | 10.0 | 8.56 | 1.44 | 11.03 | 17.97 | 1.81 |
| 4.00 | 10.0 | 9.56 | 0.44 | 12.43 | 19.42 | 0.15 |
| 8.00 | 10.0 | 9.94 | 0.06 | 13.23 | 19.93 | 0.03 |
| 12.00 | 10.0 | 9.99 | 0.01 | 13.32 | 19.99 | 0.00 |

یک قدم جلوتر: اشباع عملگرها و سازوکار ضدبادکردگی انتگرال
در کاربردهای واقعی، موتورها دارای سقف توان محدود هستند. هنگامی که فرمان ارسالی به موتورها از سقف توان بالاتر رود، پدیده اشباع عملگر (Actuator Saturation) رخ میدهد و افزایش بیشتر خروجی الگوریتم گشتاور فیزیکی را تغییر نمیدهد. در این وضعیت اگر خطای زاویه به دلیل مانع یا باد قوی برقرار بماند، مؤلفه انتگرالگیر مدام خطا را جمع میزند و مقدار عددی آن بسیار بزرگ میشود که بادکردگی انتگرال (Integrator Windup) نام دارد.
پس از برطرف شدن مانع، زمان زیادی طول میکشد تا این انباشت انتگرالی تخلیه شود که به فراجهشهای بزرگ و عبور از تعادل میانجامد. ضدبادکردگی (Anti-Windup) روشهای گوناگون دارد: مثلاً انتگرالگیری شرطی، رشد انتگرال در جهت بدترکردن اشباع را متوقف میکند؛ روش بازحساب نیز خطای فرمان درخواستی و قابلاجرا را به انتگرال برمیگرداند. توقف همیشگی انتگرال در هر اشباع، تعریف همه روشها نیست. آستروم و موری: بادکردگی انتگرال
پرسشهای مرور مفهومی
پرسش 1: تفاوت اصلی سامانه حلقه باز با حلقه بسته چیست و چرا پرندههای چندملخه بدون حلقه بازخورد تعادل پایداری در پرواز ندارند؟
پاسخ: سامانه حلقه باز خروجی واقعی را اندازهگیری نمیکند، در حالی که سامانه حلقه بسته پیوسته خروجی را سنجیده و بازخورد میدهد. در پرندههای چندملخه به دلیل تفاوت در راندمان موتورها و نسیمهای محیطی، گشتاورهای نامتعادل پدید میآید. در غیاب بازخورد و در مدل با پاسخ بازگرداننده ناکافی، گشتاور خالص شتاب زاویهای ایجاد کرده و زاویه انحراف با گذشت زمان رشد میکند و تعادل وسیله برهم میخورد. علاوه بر طراحی سازه و روشهای پیشخور، بازخورد منفی پیوسته برای پایدارسازی این پرندهها ضروری است.
پرسش 2: اگر فرمان خلبان r = 0 deg و زاویه خواندهشده y = -3.2 deg باشد، مقدار سیگنال خطا و جهت واکنش اصلاحی چیست؟
پاسخ: خطا برابر است با e = r – y = 0 – (-3.2) = +3.2 deg. زاویه منفی یعنی انحراف بدنه به چپ؛ خطای مثبت درخواست اصلاح به راست است. در مدل متعارف، افزایش رانش سمت چپ گشتاور راستگرد میسازد؛ ترازشدن به پاسخ کل حلقه وابسته است.
پرسش 3: چرا کنترلکننده تناسبی در حضور گشتاور مقاوم ثابت نمیتواند خطا را صفر کند و مؤلفه انتگرالگیر چگونه آن را حل میکند؟
پاسخ: برای مهار گشتاور دائم، فرمان موتورها باید مقداری غیرصفر داشته باشد. طبق رابطه u_p = Kp × e، با صفر شدن خطا فرمان P نیز صفر میشود؛ بنابراین خطای ماندگار باقی میماند. اما مؤلفه انتگرالگیر با جمع خطا در زمان، خروجی لازم را در صورت پایداری و کافی بودن توان عملگر، بدون نیاز به خطای ماندگار تأمین میکند.
پرسش 4: چرا مؤلفه مشتقگیر آینده را پیشبینی نمیکند و بالا بردن بیش از حد ضریب آن چه پیامدی دارد؟
پاسخ: مؤلفه مشتقگیر صرفاً نرخ تغییرات کنونی را میسنجد، نه آینده را. افزایش بیش از حد ضریب مشتق، نویز لرزش پرهها را تقویت کرده و فرمانهای فرکانس بالا صادر میکند که میتواند لرزش یا گرمایش بیشتر بسازد؛ شدت و وقوع آن به سامانه وابسته است.
تمرینهای محاسباتی با پاسخ تشریحی
تمرین 1: محاسبه سیگنال خطا و خروجی مؤلفه تناسبی
در سامانهای با ضریب تناسبی Kp = 2.4، فرمان خلبان r = +8.0 deg و زاویه واقعی y = +3.5 deg است. اندازه خطا و خروجی تناسبی را محاسبه کنید.
حل:
الف) سیگنال خطا: e = r – y = 8.0 – 3.5 = +4.5 deg.
ب) خروجی تناسبی: u_p = Kp × e = 2.4 × (+4.5) = +10.8 واحد فرمان.
تمرین 2: مقایسه گام زمانی دو رایانه پرواز
دو رایانه پرواز با فرکانسهای 125 هرتز و 500 هرتز کار میکنند. فاصله زمانی بهروزرسانی متوالی را برای هر دو به دست آورید.
حل:
دوره تناوب سامانه 125 هرتز: T_1 = 1 / 125 = 0.008 s = 8.0 ms.
دوره تناوب سامانه 500 هرتز: T_2 = 1 / 500 = 0.002 s = 2.0 ms.
تمرین 3: استخراج شاخصهای پاسخ پله
در یک آزمون فرضی آموزشی برای سنجش فراجهش با مقدار هدف r = 10.0 deg، بیشینه زاویه ثبتشده y_max = 12.4 deg است. درصد فراجهش و بازه نوار نشست 2± درصد را تعیین کنید.
حل:
الف) درصد فراجهش: طبق فرمول Mp = max(0, (y_max – r) / r) × 100% برابر است با [(12.4 – 10.0) / 10.0] × 100% = 24.0%.
ب) نوار نشست 2± درصد: کران پایین 10.0 – 0.2 = 9.8 deg و کران بالا 10.0 + 0.2 = 10.2 deg است.
فعالیت آموزشی و نکات ایمنی
آزمایش تعادل خطکش: یک خطکش چوبی یا پلاستیکی سبک را به صورت عمودی روی کف دست قرار دهید. در گام اول با چشمان باز به نوک آن نگاه کرده و تعادل را با حرکات دست حفظ کنید (حلقه بسته با چشم و دست). برای مقایسه، روی کاغذ پیشبینی کنید حذف بازخورد بینایی چه اثری دارد؛ بستن چشم برای اجرای فعالیت لازم نیست. حتی با چشم بسته حس لامسه و حس وضعیت بدن باقی میمانند، پس این وضعیت دقیقاً حلقه باز نیست. این آزمایش ضرورت بازخورد پیوسته را در سامانههای ناپایدار نشان میدهد.
نکات ایمنی: این فعالیت صرفاً با خطکش پلاستیکی یا چوبی بسیار سبک در محیط باز انجام شود؛ از وسایل فلزی یا نوکتیز پرهیز گردد. مباحث این مقاله صرفاً مفهومی بوده و دستورالعمل پرواز تجربی نیست.
منابع و مراجع علمی
PX4 Guide — Controller Diagrams؛ معماری حلقههای آبشاری، محدودیت انتگرال و فیلتر مشتق (بخش خواندهشده در 2026-11-10).
- مرجع دانشگاهی بازخورد و کنترل خودکار، آستروم و موری، مؤسسه فناوری کلتک:
Karl J. Astrom and Richard M. Murray, Feedback Systems: An Introduction for Scientists and Engineers, Chapter 10: PID Control, California Institute of Technology.
- مجموعه آموزشی علوم پرواز و چندملخهها، سازمان هوانوردی و فضایی ایالات متحده (ناسا):
National Aeronautics and Space Administration (NASA), The Science Behind Quadcopters: Advanced Air Mobility STEM Learning Module.
- برگه مشخصات واحد اندازهگیری لختی ششمحوره، شرکت استیمایکروالکترونیکس:
STMicroelectronics, LSM6DSOX iNEMO 6-axis Inertial Measurement Unit Datasheet, Rev 4, Document DS12814.