داخل یک راکت چه بخش‌هایی وجود دارد

از بیرون، پرتابگر شبیه استوانه‌ای بلند است که پایین آن شعله دیده می‌شود. اما اگر پوسته را در یک نقاشی کنار بزنیم، بیشتر با مخزن‌ها، اتصال‌های باربر، مسیرهای انتقال پیشران و تجهیزات الکترونیکی روبه‌رو می‌شویم. موتور فقط یکی از این مجموعه‌هاست. پرسش این درس آن است که این اجزا چگونه به هم کمک می‌کنند: چه چیزی نیرو تولید می‌کند، چه چیزی آن نیرو را تحمل می‌کند و چه چیزی تصمیم می‌گیرد نیرو به کدام سمت باشد؟

در درس پیش دیدیم که راکت برای حرکت به تکیه‌کردن به هوا نیاز ندارد. اینجا وارد یک پرتابگر فرضی با پیشران مایع می‌شویم. آرایش آن برای شناخت وظیفه‌ها انتخاب شده است؛ جای مخزن‌ها، تعداد موتورها و محل رایانه در پرتابگرهای واقعی یکسان نیست. هسته درس مقدماتی است و دو توضیح با برچسب «یک قدم جلوتر» را می‌توانید در مطالعه نخست کوتاه‌تر بخوانید.

22.1 سامانه‌های چهارگانه اصلی یک پرتابگر راکتی

فرض کنید مأموریت، رساندن یک ماهواره به مدار است. ماهواره همان چیزی است که برای آن پرتاب می‌کنیم؛ موتور و پیشران انرژی و رانش لازم را فراهم می‌کنند؛ سازه بارها را منتقل می‌کند؛ حسگرها، رایانه و عملگرها نیز حرکت را اندازه می‌گیرند و اصلاح می‌کنند. در یک تقسیم‌بندی آموزشی، این وظیفه‌ها چهار سامانه «بار مفید، پیشرانش، سازه و هدایت» را می‌سازند. مرز این دسته‌ها قراردادی است: دیواره مخزن هم پیشران نگه می‌دارد و هم ممکن است عضوی باربر باشد. بنابراین چهار سامانه الزاماً چهار جعبه جدا در چهار نقطه راکت نیستند. توضیح ناسا درباره اجزای راکت.

برش طولی با مخزن آبی اکسیدکننده و مخزن قرمز سوخت و مسیرهای جدا به پمپ و محفظه؛ محموله و رایانه در بالا و نازل در پایین.
برش مفهومی یک آرایش فرضی: بار مفید زیر فیرینگ، رایانه هدایت، مخزن اکسیدکننده و سوخت، مجموعه توربوپمپ با دو مسیر سیال مجزا تا ورود به محفظه، و نازل. پوسته، تقویت‌کننده‌ها و اتصال‌ها مسیر بار سازه‌ای را می‌سازند. جای اجزا و نسبت اندازه‌ها نقشه یک پرتابگر واقعی نیست. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی شکل.

برای دنبال‌کردن ارتباط‌ها، شکل را از بالا به پایین بخوانید: محموله زیر پوشش دماغه قرار دارد، حسگر و رایانه اطلاعات حرکت را پردازش می‌کنند، مخزن‌ها مواد لازم را به موتور می‌رسانند و موتور رانش تولید می‌کند. سازه همه این مجموعه را به هم متصل می‌کند. فرمان رایانه بدون عملگر، مخزن بدون مسیر تغذیه و موتور بدون اتصال باربر، هیچ‌کدام یک پرتابگر کامل نمی‌سازند.

22.1.1 سامانه سازه (Structural System): پوسته نازک فلزی، مخرن‌های فشرده و تفکیک‌کننده‌ها

بدنه راکت باید هم سبک باشد و هم نیروهای صعود، خمش و ارتعاش را تحمل کند. راه‌حل، پُرکردن تمام فضای داخل با فلز نیست. در بعضی آرایش‌ها، پوسته همراه با تقویت‌کننده‌های طولی و حلقه‌های پیرامونی کار می‌کند. حلقه شکل مقطع را نگه می‌دارد و اعضای طولی و پوسته در انتقال بار سهم دارند. در بخش‌های اتصال و بین‌مرحله‌ای نیز بار باید از یک مجموعه به مجموعه دیگر برسد. این همان تفاوت «پوشاندن اجزا» با «تحمل و انتقال بار» است. نقش سازه در بیان ناسا.

آرایش دیگری، تقویت‌کننده‌های یکپارچه با الگوی مثلثی یا ایزوگرید است. در این حالت، پوسته و شبکه تقویتی با هم یک عضو سازه‌ای می‌سازند. هدف آن است که ماده در جاهایی مصرف شود که به سختی و تحمل بار کمک می‌کند. این تعریف به معنای برتری همیشگی شبکه مثلثی برای هر مخزن نیست؛ بار، جنس، ساخت و هزینه در انتخاب اثر دارند. معرفی ایزوگرید در گزارش فنی ناسا.

یکی از خطرهای پوسته باریک، کمانش است: عضو زیر فشار ممکن است پیش از آنکه ماده در همه نقاط خرد شود، شکل پایدار خود را از دست بدهد و موج یا فرورفتگی بزرگی پیدا کند. شکل هندسی، نقص‌های ساخت، تقویت‌کننده‌ها و شرایط تکیه‌گاهی در این رخداد مهم‌اند. در برخی طرح‌های فشارپایدار، فشار داخل مخزن نیز به حفظ شکل کمک می‌کند؛ این ویژگی را نباید به همه راکت‌ها تعمیم داد. در نتیجه، پاسخ «چرا دیواره نازک سالم می‌ماند؟» مجموعه‌ای از طراحی باربر، فشار مجاز در طرح مربوط و آزمون است، نه فقط محکم‌بودن فلز. نمونه پژوهش واقعی ناسا درباره کمانش مخزن آلومینیوم‌ـ‌لیتیوم.

22.1.2 سامانه پیشرانش و محفظه موتورهای پرتابگر

در موتور مایع دوجزئی، سوخت و اکسیدکننده از مسیرهای جدا به محفظه احتراق می‌رسند و گاز داغ از نازل خارج می‌شود. اما نیرو در همان موتور محبوس نمی‌ماند. اتصال موتور به یک مجموعه باربر که «سازه انتقال رانش» نامیده می‌شود، نیرو را به سازه بالاتر می‌رساند. مسیر بار می‌تواند شامل حلقه، تیر، پوسته یا اعضای خرپایی باشد؛ همه پرتابگرها یک خرپای یکسان ندارند. اگر این اتصال بیش از حد تغییر شکل دهد یا بشکند، راستای موتور و توزیع بار به هم می‌خورد و مجموعه بالای آن نیز در خطر قرار می‌گیرد.

می‌توانید مسیر نیرو را مانند هل‌دادن یک جعبه دنبال کنید: دست با جعبه تماس دارد، ولی نیرو از مچ و بازو تا تنه منتقل می‌شود. این فقط تشبیهی برای پیوستگی مسیر بار است. در راکت نیز لازم است از محل تولید رانش تا اعضای حامل مخزن‌ها، اتصال مکانیکی مشخصی وجود داشته باشد. بخش پایینی بدنه، تجهیزات موتور را در کنار محافظت حرارتی مناسب جای می‌دهد؛ مقدار محافظت و شکل این بخش تابع طرح است.

این برش مایع را با همه راکت‌ها یکسان نگیرید. در موتور جامد، مواد پیشران به شکل جامد در پوسته موتور قرار دارند؛ بنابراین جفت مخزن مایع و پمپ شکل ما را ندارد. چهار وظیفه کلی هنوز قابل تشخیص‌اند، اما اجزای انجام‌دهنده آن‌ها عوض می‌شوند. تفکیک پیشرانش مایع و جامد در ناسا.

22.1.3 سامانه هدایت و کنترل مسیر در کنار سامانه کلاهک و بار مفید (Payload)

برای فهم هدایت، سه پرسش را جدا کنید: «اکنون کجا هستیم و چگونه می‌چرخیم؟»، «برای رسیدن به مقصد چه حرکتی لازم است؟» و «چه فرمانی به عملگر بدهیم؟». این‌ها به‌ترتیب به ناوبری، هدایت و کنترل مربوط‌اند؛ مجموعه آن‌ها را با مخفف GNC می‌شناسیم. حسگرهایی مانند ژیروسکوپ و شتاب‌سنج به برآورد حرکت کمک می‌کنند، رایانه آن برآورد را با هدف پرواز می‌سنجد و عملگر، مثلاً سازوکار تغییر راستای موتور، فرمان را اجرا می‌کند. حسگر به‌تنهایی راکت را نمی‌چرخاند. معرفی حسگر و عملگر در مرجع GNC ناسا.

بار مفید یا Payload ممکن است ماهواره، کاوشگر یا محموله دیگری باشد. در پرتاب‌های ماهواره‌ای، پوشش دماغه یا فیرینگ از محموله در برابر محیط آیرودینامیکی، بار حرارتی و صوت پرتاب محافظت می‌کند. گرم‌شدن در جریان پرسرعت را نیز نباید فقط به مالش ساده دو سطح تشبیه کرد؛ رفتار جریان و فشرده‌شدن آن در این محیط اهمیت دارد. پس از کاهش کافی این بارها، نگه‌داشتن پوشش دیگر توجیه قبلی را ندارد و جرم اضافه‌ای به وسیله تحمیل می‌کند.

جدایش فیرینگ به مسیر و معیارهای همان مأموریت بستگی دارد. برای نمونه، راهنمای فالکون شرط‌های مربوط به محیط حرارتی را در برنامه مأموریت در نظر می‌گیرد؛ قرار نیست به محض رسیدن همه راکت‌ها به یک ارتفاع ثابت، پوشش جدا شود. کلاه ایمنی، تشبیه مناسبی برای نقش حفاظتی فیرینگ است، اما زمان برداشتن آن در پرواز از محاسبه و آزمون می‌آید. راهنمای رسمی فالکون، بخش محیط محموله و فیرینگ.

22.2 مخازن پیشران و سازه نگهدارنده

مخزن باید پیشران را در شرایط مناسب نگه دارد، به مجموعه باربر متصل باشد و جرم غیرضروری کمی داشته باشد. همین چند خواسته با هم رقابت می‌کنند: دیواره ضخیم‌تر ممکن است تحمل بعضی بارها را افزایش دهد، ولی حمل آن نیز انرژی می‌خواهد. از سوی دیگر، انتخاب مخزن فقط مسئله استحکام نیست؛ آب‌بندی، سازگاری ماده با پیشران و رفتار آن در دمای کار نیز اهمیت دارد. بنابراین شباهت ظاهری یک مخزن راکت به تانکر، دلیل یکسان‌بودن معیارهای طراحی آن‌ها نیست.

22.2.1 روش‌های نگهداری پیشران‌های مایع در مخازن سبک فلزی یا کامپوزیتی

آلیاژهای سبک فلزی و مواد مرکب دو خانواده قابل بررسی‌اند. آلومینیوم‌ـ‌لیتیوم در سازه مخزن بعضی پرتابگرها به کار رفته است. در کامپوزیت، الیاف و زمینه با هم کار می‌کنند؛ کاهش جرم بالقوه جذاب است، ولی آب‌بندی و رفتار مجموعه در سرما باید جداگانه احراز شود. نام «فیبر کربن» به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هر قطعه برای نگهداری هر مایع فوق‌سرد مناسب باشد. پژوهش ناسا درباره مخزن مرکب، دیواره مشترک و عایق دقیقاً با چنین چالش‌های مواد و یکپارچه‌سازی سروکار دارد. چکیده پژوهش مخزن مرکب ناسا.

اکنون دو مخزن فرضی روی هم را تصور کنید. اگر هر کدام گنبد مستقل داشته باشد، میان آن‌ها یک فضای اتصال نیز لازم می‌شود. در آرایش «دیواره مشترک»، یک جداکننده مشترک بخشی از مرز هر دو مخزن است. این انتخاب می‌تواند جرم و طول مجموعه را کم کند، ولی دیواره باید هم جداسازی مواد و هم اختلاف شرایط دو طرف را تحمل کند. اگر دماها متفاوت باشد، انتقال گرما و عایق‌کاری مسئله مهمی می‌شود. در نتیجه حذف یک دیواره ظاهری به معنای حذف همه نیازهای سازه‌ای و حرارتی نیست.

برای یک مقایسه کاغذی، فرض کنید جرم خشک دو آرایش، با تعریف یکسان اجزا، به‌ترتیب 120 kg و 110 kg باشد. صرفه‌جویی فرضی 10 kg است. از این عدد نمی‌توان نتیجه گرفت هر دیواره مشترک دقیقاً همین مقدار سبک‌تر است یا همین 10 kg حتماً به بار مفید اضافه می‌شود؛ سایر اجزا و عملکرد پرواز نیز باید دوباره بررسی شوند. این مثال صرفاً روش مقایسه منصفانه دو طرح را نشان می‌دهد.

22.2.2 روش‌های فشارسازی مخازن و نمونه‌های پیشران‌های فوق‌سرد در فشار استاندارد (یک قدم جلوتر)

هنگام مصرف مایع، فضای گازی مخزن بزرگ‌تر می‌شود. این فضای بالای مایع را «اولاژ» می‌نامند؛ در بی‌وزنی، شکل و جای سطح مایع می‌تواند با تصویر ساده مخزن زمینی فرق کند. سامانه فشارسازی و کنترل حرارتی باید شرایط لازم برای مخزن و تغذیه موتور را حفظ کند. یک راه، افزودن گاز جداگانه‌ای مانند هلیوم است. راه دیگر، استفاده از بخار همان پیشران در فشارسازی «خودزا» است. وجود گاز، تبخیر و میعان و تبادل گرما را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ پس فشارسازی صرفاً پُرکردن یک جای خالی نیست. توضیح پژوهش ZBOT-NC ناسا درباره دو روش.

در ورودی پمپ هم باید مایع در شرایط مناسبی برسد. اگر فشار موضعی نسبت به فشار بخار آن مایع خیلی کم شود، حباب بخار ایجاد می‌شود؛ تشکیل و فروپاشی این حباب‌ها می‌تواند کار پمپ را مختل کند. این پدیده «کاویتاسیون» است. حاشیه مناسب فشار ورودی نسبت به نیاز پمپ، در مفهوم «ارتفاع خالص مثبت مکش» یا NPSH بیان می‌شود. اینجا فقط علت نیاز به حاشیه را می‌شناسیم و وارد محاسبه فشار یا طراحی مخزن نمی‌شویم. پژوهش‌های پمپ و کاویتاسیون ناسا.

فوق‌سرد بودن نیز ویژگی همه پیشران‌ها نیست. برای مقیاس دما، اکسیژن در فشار 1 bar در حدود 90 K می‌جوشد؛ این مقدار از رابطه فشار بخار NIST در بازه معتبر آن به دست می‌آید. هیدروژن بسیار سردتر است: جدول NIST دمای جوش عادی آن را 20.27 K گزارش می‌کند؛ «عادی» به فشار 1 atm مربوط است و این فشار دقیقاً برابر 1 bar نیست. این اعداد شرایط پیشنهادی کار با مخزن نیستند. داده فشار بخار اکسیژن NIST و جدول مایعات سرد NIST.

چرا در بعضی سامانه‌ها هلیوم را انتخاب می‌کنند؟ بی‌اثری شیمیایی و باقی‌ماندن آن به صورت گاز در دماهای بسیار پایین، مزیت مهمی است. نیتروژن در محیط بسیار سردِ هیدروژن مایع می‌تواند چگالیده یا جامد شود؛ هوای معمولی نیز مخلوطی از مواد و رطوبت است و جایگزین دلخواهی برای گاز کنترل‌شده نیست. اما از این توضیح نباید حکم «نیتروژن هیچ‌گاه استفاده نمی‌شود» ساخت؛ انتخاب به سیال، دما و معماری سامانه بستگی دارد. دامنه سامانه‌ها و گازهای فشارساز در مرجع ناسا.

22.3 تغذیه موتور و محفظه احتراق در راکت‌های سوخت مایع

داشتن مایع در مخزن کافی نیست. پیشران باید با آهنگ مناسب از خطوط و شیرها بگذرد و وارد محفظه شود. چون محفظه هنگام کار فشار دارد، مسیر تغذیه باید اختلاف فشار لازم برای عبور جریان را فراهم کند. دو پاسخ رایج، استفاده از فشار گاز مخزن یا افزایش فشار به کمک پمپ است. این انتخاب بر جرم مخزن، اجزای دوار، توان مورد نیاز و پیچیدگی کنترل اثر می‌گذارد.

22.3.1 سامانه‌های تغذیه پیشران: مقایسه پمپاژ با توربوپمپ و سامانه‌های تغذیه با فشار گاز

در تغذیه فشاری یا Pressure-fed، فشار گاز روی مایع آن را از مخزن به سمت موتور می‌راند. حذف توربوپمپ تعداد بعضی اجزای متحرک را کم می‌کند، ولی مخزن باید فشار لازم این معماری را تحمل کند. اگر برای عملکرد مورد نظر فشار بیشتری لازم شود، هزینه جرمی مخزن نیز می‌تواند مهم‌تر شود. عبارت «بدون توربوپمپ» به معنای «بدون شیر، تنظیم فشار یا احتمال خرابی» نیست. سامانه‌های تغذیه فشاری در حوزه پیشرانش ناسا.

در تغذیه پمپی، پمپ فشار مایع را پیش از ورود به محفظه افزایش می‌دهد. اگر توربین پمپ را بچرخاند، مجموعه «توربوپمپ» نام دارد. انرژی راه‌اندازی توربین بسته به چرخه موتور از مسیر مناسبی تأمین می‌شود. اینجا لازم نیست همه چرخه‌ها را بشناسیم؛ نکته آن است که فشار مخزن الزاماً فشار نهایی تغذیه محفظه نیست. این روش می‌تواند برای دبی و عملکرد مورد نظر سودمند باشد، ولی پمپ، توربین و کنترل آن‌ها نیز جرم و پیچیدگی اضافه می‌کنند. بخش پیشران مایع در کتاب دانشگاه امبری‌ریدل.

دو شاهد واقعی را کنار این مقایسه بگذاریم. راهنمای رسمی فالکون، تغذیه موتورهای مرلین را توربوپمپی معرفی می‌کند. گزارش تاریخی سامانه آپولو نیز موتور فرود ماه‌نشین را فشاری و دارای حفاظت فرسایشی معرفی کرده است. تفاوت، نمونه‌ای از انتخاب معماری متناسب با مأموریت است؛ از این دو نمونه نمی‌توان قانون ساخت «بزرگ همیشه پمپی و کوچک همیشه فشاری» استخراج کرد. راهنمای فالکون، بخش 2.1 و جدول 2-1؛ گزارش آپولو، بخش 4.6.6.1.

در مقایسه با موتور اصلی فالکون 9، سامانه مانور دراگون نیاز و چرخه کاری متفاوتی دارد. گفت‌وگوی فنی ناسا درباره مجموعه Draco و SuperDraco نقش هلیوم را در راندن پیشران توضیح می‌دهد و برای موتورهای فرار، تغذیه با فشار گاز را صریح‌تر شرح می‌دهد. این نمونه کمک می‌کند بفهمیم چرا سادگی مسیر تغذیه می‌تواند برای یک سامانه مانور مهم باشد؛ دلیل یگانه تاریخی انتخاب طراحی را از آن نتیجه نمی‌گیریم. توضیح سامانه پیشرانش دراگون در ناسا.

22.3.2 روش‌های خنک‌کاری دیواره محفظه احتراق و نازل (یک قدم جلوتر)

گاز داغ به دیواره انرژی منتقل می‌کند. اگر گرمای ورودی با روش مناسبی مدیریت نشود، ماده ممکن است استحکام لازم را از دست بدهد. به همین دلیل، دمای گاز را نباید با دمای خود دیواره یکسان فرض کرد. در خنک‌کاری بازیابشی، جریان پیشران، اغلب سوخت، پیش از مصرف در موتور از مسیرهایی در اطراف محفظه یا نازل می‌گذرد و گرما می‌گیرد. واژه «بازیابشی» به همین انتقال گرما به جریانی اشاره دارد که بعداً در موتور مصرف می‌شود. بخش Low-Cost Engine Cooling ناسا.

تشبیه رادیاتور خودرو تا جایی مفید است که سیالی گرمای دیواره را با خود می‌برد. تفاوت مهم آن است که در این آرایش راکت، پیشران گرم‌شده معمولاً قرار است در چرخه موتور مصرف شود، نه آنکه مثل یک مدار بسته خودرو پیوسته به همان مخزن برگردد. بازگرداندن بخشی از گرما به پیشران می‌تواند برای چرخه مفید باشد؛ اما تضمین افزایش بازده کل هر موتور از روی نام این روش درست نیست. افت فشار مسیر، توان پمپ و سایر انتخاب‌های چرخه نیز باید در حساب کامل بیایند.

در روش فرسایشی، لایه محافظ با مصرف و تجزیه کنترل‌شده ماده، بخشی از بار حرارتی را مدیریت می‌کند و از سازه زیرین محافظت می‌کند. این فرآیند الزاماً فقط سوختن به معنای معمول نیست. عمر و تغییر شکل لایه باید در طراحی لحاظ شود. روش‌های دیگری نیز وجود دارد و انتخاب حفاظت حرارتی به موتور و مأموریت بستگی دارد؛ یک دمای ثابت یا زمان ثابت تا خرابی برای همه نازل‌ها وجود ندارد. این مقایسه، توضیح کارکرد است و دستور انتخاب ماده یا ساخت کانال خنک‌کننده نیست.

22.4 هدایت مسیر پرواز: کنترل بردار رانش (TVC)

در هوای بسیار رقیق، توان بالچه آیرودینامیکی محدود می‌شود و در خلأ، بالچه از هوای محیط نیروی کنترلی نمی‌گیرد. با این حال، راکت می‌تواند راستای رانش یا نیروهای پیشرانک‌های خود را تغییر دهد. برای فهم این کنترل، «جابجایی مرکز جرم» را از «چرخیدن بدنه» جدا نگه دارید: نیرو بر حرکت انتقالی اثر دارد و گشتاور بر تغییر حرکت دورانی. یک عملگر ممکن است هر دو اثر را هم‌زمان ایجاد کند.

برای نام‌گذاری دوران‌ها، محورهای متصل به بدنه را در نظر بگیرید. غلت یا Roll، چرخش حول محور طولی، از انتهای راکت به سمت دماغه، است. دو محور عمود بر این محور و عمود بر یکدیگر، دو دوران عرضی را مشخص می‌کنند: گام یا Pitch حول محور عرضیِ جانبی و سمت یا Yaw حول محور عرضیِ سوم. در بدنه استوانه‌ای باید جهت این دو محور عرضی را از ابتدا نام‌گذاری کرد. با کج‌شدن راکت، این محورها نیز همراه بدنه می‌چرخند؛ «گام» و «سمت» نام دو دوران حول دو محور متفاوت‌اند، نه نام هر حرکت دلخواه به بالا یا راست صفحه.

بدنه عمودی با مرکز جرم در بالا و گیمبال در پایین؛ بردار رانش سبز به بالا و چپ، خروج گاز قرمز به پایین و راست، فاصله عمود آبی و پیکان گشتاور ساعت‌گرد.
نمای دوبعدی فرضی: گاز به پایین و راست خارج می‌شود، رانش به بالا و چپ است و چون پایین مرکز جرم وارد می‌شود، گشتاور ساعت‌گرد و تمایل اولیه دماغه به راست ایجاد می‌کند. پاره‌خط آبی فاصله عمود تا خط اثر نیروست. اعداد فرضی‌اند و شکل مقیاس هندسی ندارد. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی شکل.

22.4.1 کنترل بردار رانش (TVC): انحراف زاویه نازل با مفصل گیمبال برای هدایت پرتابگر

کنترل بردار رانش یا TVC یعنی تغییر راستای نیروی پیشرانش نسبت به بدنه. در یکی از روش‌ها، مفصل گیمبال اجازه می‌دهد موتور یا بخش متحرک نازل با عملگر بچرخد. دامنه حرکت و نوع عملگر به طرح بستگی دارد. اگر خط اثر رانش از مرکز جرم عبور کند، گشتاور این نیرو حول آن نقطه صفر است. با مایل‌شدن خط اثر و ایجاد فاصله عمود، گشتاور ایجاد می‌شود. آموزش گیمبال در ناسا.

در شکل، دماغه رو به بالاست و محل اعمال رانش پایین مرکز جرم است. خروج گاز به پایین و راست رسم شده؛ بنابراین نیروی وارد بر راکت به بالا و چپ است. این نیروی چپ‌سو در پایین بدنه، گشتاوری ساعت‌گرد در صفحه شکل می‌سازد و تمایل اولیه دماغه به چرخیدن به راست است. این جمله درباره اثر لحظه‌ای این نیروست؛ به معنای آن نیست که مسیر مرکز جرم فوراً به سمت دماغه جدید می‌پیچد. تعریف دقیق راستای گاز و نیرو، ابهام عبارت «نازل به راست رفت» را برطرف می‌کند.

اندازه گشتاور در این مدل ساده از رابطه زیر به دست می‌آید:

τ = F × d⊥ = F × l × sin(δ)

در این رابطه، τ اندازه گشتاور با یکای N·m، F اندازه رانش با یکای N، و d⊥ فاصله عمود مرکز جرم تا خط اثر نیرو با یکای m است. اگر محل اعمال نیرو روی محور بدنه باشد، l فاصله آن تا مرکز جرم و δ زاویه نیرو با محور طولی است. برای رانش فرضی 100 N و فاصله عمود 0.1 m، گشتاور 10 N·m می‌شود. فاصله عمود را با طول خود موتور یا فاصله مستقیم مرکز جرم تا نازل اشتباه نگیرید.

22.4.2 پیشران‌های گازی کوچک واکنشی (RCS) برای کنترل دوران و تثبیت وضعیت راکت در فضا

سامانه کنترل واکنش یا RCS از پیشرانک‌هایی استفاده می‌کند که جرم را در جهت‌های انتخاب‌شده بیرون می‌دهند. بسته به طرح، این جرم می‌تواند گاز سرد یا حاصل واکنش شیمیایی باشد؛ همه RCSها یک پیشران یکسان ندارند. محل و جهت نصب مشخص می‌کند هر پیشرانک چه نیرو و گشتاوری ایجاد کند. این سامانه می‌تواند هنگام خاموشی موتور اصلی نیز کار کند، ولی کارکرد آن لزوماً به آن زمان محدود نیست. بخش 5.2.4 مرجع GNC ناسا.

دو نیروی برابر، مخالف و غیرهم‌خط را روی دو سوی بدنه فرض کنید. برآیند نیروها صفر است، اما گشتاورهای آن‌ها هم‌جهت می‌شوند و یک «زوج نیرو» می‌سازند. در مدل ایدئال، این زوج به‌تنهایی شتاب انتقالی ایجاد نمی‌کند و می‌تواند حرکت دورانی را تغییر دهد. هر فرمان واقعی RCS الزاماً یک زوج کاملاً خالص نیست؛ همین پیشرانک‌ها با آرایش مناسب برای جابه‌جایی هم به کار می‌روند. برای کم‌کردن چرخش موجود، گشتاور باید خلاف جهت آن تغییر حرکت دورانی باشد و زمان اعمال نیز مهم است.

در مدل آرمانیِ یک موتور مرکزی که فقط حول گیمبال مایل می‌شود، مؤلفه جانبی رانش بازوی طولی دارد و گام یا سمت را کنترل می‌کند؛ اما گشتاور مستقلی حول محور طولی ایجاد نمی‌کند. بنابراین غلت به عملگر مناسب دیگری نیاز دارد. این محدودیت هندسی را نباید به هر آرایش چندموتوره تعمیم داد. در جدول رسمی فالکون نیز برای مرحله دوم، گیمبال موتور در کنار پیشرانک‌های نیتروژنی آمده و کنترل غلت به پیشرانک‌ها نسبت داده شده است. جدول 2-1 راهنمای فالکون.

فعالیت کاغذی: مسیر ماده، نیرو و فرمان

یک برش طولی از پرتابگر مایع تک‌مرحله‌ای فرضی بکشید. در آن، فیرینگ، ماهواره، رایانه، مخزن اکسیژن، مخزن سوخت، لوله‌ها، پمپ، محفظه احتراق، نازل و گیمبال را نام‌گذاری کنید. کنار شکل بنویسید «آرایش مفهومی، بدون مقیاس». با سه نوع خط متفاوت، مسیر پیشران به موتور، مسیر انتقال بار از موتور به بدنه و مسیر فرمان از رایانه به عملگر را مشخص کنید. این سه مسیر را با هم قاطی نکنید: سیم فرمان، لوله سوخت و عضو باربر کار یکسانی انجام نمی‌دهند.

اکنون فرض کنید پمپ را از نقاشی حذف و تغذیه را فشاری کرده‌اید. مشخص کنید کدام وظیفه هنوز باید انجام شود و چرا تنها پاک‌کردن نماد پمپ، طرح را کامل نمی‌کند. سپس موتور را در شکل خاموش کنید و برای تغییر زاویه بدنه، دو پیشرانک فرضی مناسب اضافه کنید. فعالیت کاملاً روی کاغذ است و شامل ساخت مخزن، کار با سیال فوق‌سرد، گاز فشرده یا احتراق نیست.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

پرسش 1: چهار سامانه اصلی را نام ببرید و برای هر کدام یک وظیفه بنویسید. راهنمای پاسخ: سازه: تحمل و انتقال بار؛ پیشرانش: فراهم‌کردن رانش؛ هدایت/ناوبری/کنترل: شناخت حرکت و اجرای اصلاح؛ بار مفید: محموله‌ای که هدف مأموریت را انجام می‌دهد.

پرسش 2: آیا مخزن فشارپایدار، مخزن کامپوزیتی و دیواره مشترک سه نام برای یک چیزند؟ پاسخ: خیر؛ اولی به نقش فشار در حفظ پایداری سازه، دومی به خانواده مواد و سومی به آرایش جداکننده دو مخزن اشاره می‌کند. این ویژگی‌ها را باید جدا بررسی کرد.

پرسش 3: چرا هر موتور مایع الزاماً توربوپمپ ندارد؟ پاسخ: اختلاف فشار لازم می‌تواند در معماری مناسب با فشار گاز مخزن تأمین شود. انتخاب میان روش‌ها با جرم، عملکرد و پیچیدگی سامانه پیوند دارد.

پرسش 4: آیا انحراف رانش به‌تنهایی ثابت می‌کند راکت فوراً در راستای دماغه حرکت می‌کند؟ پاسخ: خیر؛ گشتاور حرکت دورانی را تغییر می‌دهد و برآیند نیروها حرکت مرکز جرم را. زاویه بدنه و جهت سرعت دو کمیت متفاوت‌اند.

تمرین 1: در مدل فرضی، رانش 100 N و فاصله عمود خط اثر تا مرکز جرم 0.1 m است. اگر با ثابت‌ماندن رانش این فاصله نصف شود، گشتاور چه تغییری می‌کند؟ پاسخ: ابتدا 10 N·m و سپس 5 N·m؛ گشتاور نصف می‌شود. این نتیجه اندازه گشتاور است و به‌تنهایی نرخ چرخش را مشخص نمی‌کند.

تمرین 2: دو نیروی 5 N برابر و مخالف روی دو خط موازی با فاصله 0.4 m وارد می‌شوند. برآیند نیرو و اندازه گشتاور زوج را بیابید. پاسخ: برآیند نیرو صفر و گشتاور زوج 5 × 0.4 = 2 N·m است. برای محاسبه، فاصله میان دو خط اثر را به کار می‌بریم؛ قرارگرفتن نیروها روی یک خط، گشتاور زوج را صفر می‌کرد.

اکنون اگر دوباره به تصویر بیرونی یک راکت نگاه کنید، می‌توانید سه مسیر پنهان را دنبال کنید: ماده‌ای که به موتور می‌رسد، باری که از موتور به سازه منتقل می‌شود و فرمانی که راستای نیرو را تغییر می‌دهد. شناخت این پیوندها پایه مطالعه انتخاب پیشران و مرحله‌بندی در درس‌های بعد است.

منابع استفاده‌شده در این درس

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا