وقتی نموداری زیستی روی صفحه ظاهر میشود، معمولاً اول میپرسیم سیگنال چه میگوید. اما پیش از آن باید بپرسیم این سیگنال از چه مسیری به تقویتکننده رسیده است. بین بدن و مدار الکترونیکی یک رابط فیزیکی وجود دارد و ویژگیهای آن میتواند دامنه، فاز و نقطهٔ کار ورودی را تغییر دهد. اگر این تغییرها را نشناسیم، ممکن است اثر یک تماس ضعیف را با تغییر در خود سیگنال اشتباه بگیریم. برای دانشجو و مهندسی که سامانهٔ ثبت را طراحی یا ارزیابی میکند، شناخت این رابط شرط تفسیر درست نمودار است.
برای دیدن مسئله، یک استدلال آموزشی روی میز در نظر بگیرید. مولد سیگنالی موج سینوسی ثابتی تولید میکند و این موج از دو شبکهٔ RC، یعنی ترکیب مقاومت و خازن، به ورودی یک تقویتکننده میرسد. اگر مقاومت یکی از شاخهها بزرگتر شود، دامنه و فاز خروجی عوض میشود. اگر بهجز موج، مؤلفهٔ ثابت یا DC هم اضافه شود، نقطهٔ کار ورودی جابهجا میشود. در هر دو حالت مولد همان مولد قبلی است. این مثال آزمایش انجامشده نیست، اما نشان میدهد ضعف تماس میتواند نتیجه را از سیگنال موردنظر دور کند. ضعف یا قطع تماس
در این فصل همین مثال را دنبال میکنیم. ابتدا میبینیم الکترود چرا فقط یک سیم نیست و الکترودهای مرطوب، خشک و خازنی چه تفاوتی دارند. سپس رابط را با مدلی امپدانسی توصیف میکنیم و بعد به ولتاژهای ایجادشده در خود رابط و به مفهوم مرجع میرسیم. در پایان بررسی میکنیم حرکت و کیفیت تماس چه اثری دارند و برای گزارش یک ثبت چه شرایطی را باید نوشت.
الکترود مرطوب، خشک و رابط خازنی
در بدن، بار الکتریکی را یونها جابهجا میکنند و در سیمها الکترونها. الکترود جایی است که این دو نوع رسانش به هم میرسند. بنابراین الکترود رابطی الکتروشیمیایی است و نباید آن را صرفاً یک سیم دانست. رابط الکتروشیمیایی
در الکترود مرطوب، میان ماده رسانای الکترود و پوست ژل یا الکترولیت قرار دارد. ژل مسیر یونی را فراهم میکند. اما اگر خشک شود، امپدانس رابط، یعنی مخالفت الکتریکی آن در برابر جریان که به فرکانس وابسته است، تغییر میکند. همینطور آفست رابط، یعنی جابهجایی ثابت ولتاژ، عوض میشود. پس مرطوببودن رابط ویژگی ثابتی نیست و با گذشت زمان میتواند تغییر کند. ژل و آفست
الکترود خشک ژل افزوده ندارد، ولی این به معنی بیرطوبتبودن رابط نیست. در پژوهشی که ابتدا روی پوست مصنوعی و سپس روی آزمودنیها انجام شد، هم ماده الکترود و هم رطوبت بر امپدانس تماس اثر داشتند. این نتیجه به شرایط همان پژوهش وابسته است و برتری همیشگی هیچ ماده یا نوعی را ثابت نمیکند. ماده و رطوبت
رابط خازنی روش دیگری است. در آن عایقی روی صفحهٔ حسگر قرار دارد و سیگنال با کوپلینگ، یعنی انتقال بدون تماس گالوانی، منتقل میشود. چنین رابطی به حرکت و نوفهٔ محیط حساس است و وقتی کوپلینگ ضعیف باشد، دامنه میتواند افت کند. بنابراین «خشک» و «خازنی» هممعنا نیستند: خشک یعنی ژل افزوده نداریم، ولی خازنی را عایق و کوپلینگ بدون تماس گالوانی تعریف میکنند. الکترود بدون تماس
یک تمایز دیگر هم لازم است. فعال یا غیرفعالبودن الکترود به وجود مداری در کنار آن بستگی دارد، مثلاً بافری محلی که سیگنال را پیش از کابل با مدار تطبیق میدهد. چنین بافری در الکترودهای فعال متداول است، اما تعریف همهٔ الکترودهای خشک نیست. بافر محلی
مدل امپدانسی رابط الکترود و پوست
برای اینکه اثر رابط را قابل محاسبه کنیم، از مدلی ساده استفاده میکنیم. رابط را مقاومتی سری به نام Rs در نظر میگیریم که به شاخهای متصل است و در آن مقاومت Rd و خازن Cd موازیاند. در فرکانس پایین، Rd هم در امپدانس نقش دارد. اما در فرکانس بالا خازن Cd مسیر آسانتری فراهم میکند و شاخهٔ Rd را دور میزند؛ در نتیجه امپدانس به Rs نزدیک میشود. پارامترها به ماده، رطوبت و شرایط تماس وابستهاند. پس این مدل تقریبی فرکانسی است و پوست را با یک مقاومت ثابت نشان نمیدهد. مدل رابط
حالا ورودی تقویتکننده را هم وارد کنیم. امپدانس رابط با امپدانس ورودی تقویتکننده یک تقسیمکنندهٔ ولتاژ میسازد. هرچه امپدانس ورودی نسبت به رابط بزرگتر باشد، بخش کمتری از ولتاژ در رابط میافتد و افت دامنه کمتر است. این کمک مهمی است، ولی مشکل حرکت و نوفه را حل نمیکند. افت در ورودی
در ثبت تفاضلی دو رابط داریم؛ آنها را Z1 و Z2 بنامید. نوفهٔ مشترک تقریباً به یک اندازه روی هر دو الکترود مینشیند. اگر رابطها نابرابر و امپدانس ورودی محدود باشد، بخشی از آن به اختلاف ورودی تبدیل و تقویت میشود. پس CMRR، یعنی نسبت رد حالت مشترکِ مشخصشده برای تقویتکننده، بهتنهایی عملکرد کل سامانه را نشان نمیدهد؛ رابطها هم مهماند. عدم توازن تماس
به مثال میزی برگردیم. وقتی مقاومت فقط یکی از دو شبکه را بزرگ میکنیم، دقیقاً همین نابرابری را ساختهایم. تفاوت خروجی نه از مولد میآید و نه از تقویتکننده، بلکه از ناهمسانی مسیرهای ورودی میآید.
ولتاژ نیمسلولی، رانش و مرجع
حتی وقتی سیگنال زیستی تغییر نمیکند، فلز و الکترولیت در رابط میتوانند اختلاف پتانسیل بسازند. پتانسیل نیمسلولی پتانسیل تعادلی رابط الکتروشیمیایی نسبت به یک مرجع است. این پتانسیل به جنس ماده بستگی دارد و ولتاژ مطلق بدن نیست. در مدل بالا آن را منبعی به نام Ehc میگیریم که با رابط سری است. اگر Ehc دو رابط برابر نباشد، تفاضلشان آفست DC میشود و از فضای ورودی، یعنی محدودهٔ ولتاژی که مرحلهٔ ورودی میتواند بپذیرد، میکاهد. نیمسلولی و آفست
در مثال میزی، افزودن آفست به یکی از شاخهها شکل موج مولد را عوض نمیکند و فقط نقطهٔ کار را جابهجا میکند. قلهها وقتی بریده میشوند که سیگنال از محدودهٔ ورودی بیرون برود. بنابراین آفست زمانی مشکلساز میشود که فضای کافی برای سیگنال باقی نگذارد. محدودهٔ ورودی
پتانسیل نیمسلولی تعادلی را با اضافهپتانسیل (overpotential) اشتباه نگیرید. اضافهپتانسیل تغییر پتانسیل رابط نسبت به حالت تعادل در حضور جریان است. عبور جریان میتواند رابط را قطبیده کند و پتانسیل آن را جابهجا کند. قطبش رابط
در بحث مرجع، چهار مفهوم را باید جدا بخوانید. این تعریفها توضیح آموزشی نگارندهاند: مرجع اندازهگیری نقطه یا ترکیبی است که پتانسیلها نسبت به آن مقایسه میشوند؛ زمین مدار گرهٔ قراردادی مدار است؛ ارت اتصال حفاظتی فیزیکی به زمین است. چهارمین مفهوم بایاس است که نقطهٔ کار DC مناسبی را برای ورودی فراهم میکند و جدا از مفاهیم دیگر بررسی میشود. شباهت نامها به معنی یکسانبودن فیزیک آنها نیست. بایاس
حرکت، کیفیت تماس و شرایط گزارش ثبت
در رابط خازنی، حرکت میتواند ظرفیت کوپلینگ را تغییر دهد. اگر ولتاژ DC روی خازن باشد، همین تغییر ظرفیت آرتیفکت، یعنی تغییر ناخواسته در ثبت، میسازد. این نتیجه به شرایط آن پژوهش وابسته است و همهٔ حرکتها را فقط با این سازوکار توضیح نمیدهد. حرکت و ظرفیت
تفاضل دو الکترود نمایی از سیگنال است که به محل و جهت الکترودها وابسته است. به همین دلیل، دیدن تغییر در نمودار بهتنهایی منشأ زیستی آن را ثابت نمیکند. مدلی که ساختیم فقط در ارزیابی علتهای احتمالی، مثل تغییر امپدانس یا آفست، کمک میکند. نمای تفاضلی
پایش قطع تماس یا lead-off برای خبردادن از ضعف یا قطع تماس به کار میرود. ژل، شکاف هوا و مدت استفاده بر کیفیت تماس اثر دارند، اما وجود این پایش صحت همهٔ سیگنال یا ایمنی را تضمین نمیکند. پایش تماس
اکنون سه نوع رابط را کنار هم ببینیم. رابط مرطوب با ژل یا الکترولیت کار میکند و خشکشدن آن امپدانس را عوض میکند. الکترودها رابط خشک ژل افزوده ندارد، اما ماده و رطوبت در آن مؤثرند. رطوبت رابط خازنی با عایق و کوپلینگ کار میکند و به حرکت حساس است. بدون تماس
برای گزارش یک ثبت، پیشنهاد آموزشی این است که این موارد نوشته شوند: نوع و ماده الکترود، محل الکترود، مدت ثبت، محیط، حرکت، سامانهٔ ثبت، باند فرکانسی، و فرکانس و شرایط سنجش امپدانس. اگر عددی فرضی برای آموزش میآورید، آن را از دادههای منابع جدا بنویسید. دلیل این فهرست آن است که ژل و مدت، رطوبت و ماده، و حرکت بر ثبت اثر میگذارند. ژل رطوبت حرکت
برای خودآزمایی، دو پرسش را مرور کنید. اول اینکه چرا «خشک» با «خازنی» یکی نیست؟ چون خشک یعنی بدون ژل افزوده، اما خازنی با عایق و کوپلینگ بدون تماس گالوانی تعریف میشود. خازنی دوم اینکه چرا آفست دو رابط مهم است؟ چون اختلاف نیمسلولی از فضای ورودی میکاهد. آفست
اکنون میتوانید اثر امپدانس و آفست رابط را در ارزیابی علت احتمالی تغییر ثبت در نظر بگیرید. این ارزیابی بهتنهایی منشأ تغییر را کاملاً تفکیک نمیکند.
منابع
- Biopotential Electrode Sensors in ECG/EEG/EMG Systems — John Kruse و Stephen Lee، Analog Devices، 2008
- Dependence of Skin-Electrode Contact Impedance on Material and Skin Hydration — Goyal و همکاران، Sensors، 2022
- Design and Development of Non-Contact Bio-Potential Electrodes for Pervasive Health Monitoring Applications — Portelli و Nasuto، Biosensors، 2017
- Solving 5 Challenges of ECG Signal Acquisition in Wearables — Anand Udupa، Texas Instruments، SSZT145
- Bioimpedance Circuit Design Challenges for Body-Worn Systems — Jose Carlos Conchell، Analog Devices
- Understanding Lead-Off Detection in ECG — Anthony Calabria، Texas Instruments، SBAA196A، 2015
- Motion artifacts in capacitive ECG measurements: reducing the combined effect of DC voltages and capacitance changes using an injection signal — Serteyn و همکاران، IEEE Transactions on Biomedical Engineering، 2015