دانشنامه هوافضا · فصل 3
چرا بسیاری از هواپیماهای مسافربری در ارتفاع حدود 10 تا 12 km کروز میکنند؟ چرا دمای هوای بیرون در آن ارتفاع اغلب بسیار پایین است؟ در ارتفاعات کوهستانی هم، با آنکه نسبت اکسیژن هوای خشک تقریباً همان است، در حجم معینی از هوا اکسیژن کمتری وجود دارد. در این درس لایههای پایین جو، مدل مرجع دما و فشار، ارتفاع فشاری و چگالی و اثر هوای رقیق بر برآ و موتور را بررسی میکنیم. عددهای مدل، پیشبینی هوای واقعی یک روز نیستند و فعالیت درس فقط روی کاغذ انجام میشود.
لایهبندی اتمسفر زمین: از سطح دریا تا لبه فضا
جو زمین بر پایه تغییرات دما با ارتفاع به لایههایی تقسیم میشود: تروپوسفر، استراتوسفر، مزوسفر و ترموسفر؛ اگزوسفر بخش بیرونی بسیار رقیق آن است. در این درس بر تروپوسفر و استراتوسفر پایینی تمرکز داریم، زیرا برای پروازهای معمول جوی مهماند. راهنمای لایههای جو NOAA مرزهای تقریبی و تغییر ویژگیها را توضیح میدهد؛ برای سهم همه فعالیتهای پروازی، درصد آماری تعیین نمیکنیم.
تروپوسفر: لایه زیرین جو و تغییرات آبوهوایی تا ارتفاع تقریبی 11km در شرایط استاندارد
نزدیکترین لایه به سطح زمین، تروپوسفر (Troposphere) است. بخش عمده بخار آب و بسیاری از ابرها، بارشها و پدیدههای روزمره آبوهوایی در این لایه قرار دارند. با این حال «همه پدیدهها» تعبیر درستی نیست؛ برای مثال، بعضی ابرهای پررشد از تروپوپاز عبور میکنند و در لایههای بالاتر هم ابر و آشفتگی ممکن است رخ دهد. توضیح NOAA درباره تروپوسفر آن را محل تقریباً همه آبوهوا معرفی میکند، نه مرزی نفوذناپذیر برای هر پدیده.
در مدل استانداردِ مورد استفاده این درس، مرز تروپوسفر در ارتفاع مدل 11 km قرار دارد. مرز واقعی یا تروپوپاز (Tropopause) سطحی ثابت نیست و با عرض جغرافیایی، فصل و وضعیت هوا تغییر میکند؛ معمولاً بر فراز استوا بالاتر و در نواحی قطبی پایینتر است. بنابراین قرارگرفتن یک هواپیما در ارتفاع 11 km بهتنهایی نمیگوید در همان روز دقیقاً در کدام سوی تروپوپاز واقعی است.
هواپیماهای سبک و پهپادهای محلی ممکن است در تروپوسفر با همرفت، باد متغیر، ابر و تلاطم روبهرو شوند. شدت این پدیدهها به زمان و مکان بستگی دارد؛ هوای پایین همیشه آشفته نیست و ارتفاع بالا نیز تضمین هوای آرام نیست (لایههای جو در NOAA). این توضیح، راهنمای انتخاب ارتفاع یا پرواز عملی نیست.
استراتوسفر (Stratosphere) و تروپوپاز: چرا هواپیماهای جت مسافربری کروز را در ارتفاع بالا ترجیح میدهند؟
تروپوپاز ناحیه گذار در بالای تروپوسفر است؛ نباید تمام بازه 11 تا 20 km را تروپوپاز نامید. در مدل استاندارد، بخش پایین استراتوسفر از 11 تا 20 km تقریباً همدما و در حدود −56.5 °C است. در بخشهای بالاتر استراتوسفر، جذب پرتو فرابنفش توسط ازون در افزایش دما با ارتفاع نقش دارد. این لایه عموماً نسبت به همرفت عمودی پایدارتر است، اما بدون حرکت، ابر یا تلاطم نیست (استراتوسفر در NOAA).
ارتفاع کروزِ بسیاری از جتهای مسافربری نزدیک بالای تروپوسفر یا پایین استراتوسفر است، اما جای دقیق آن به هواپیما، جرم و وضعیت هوا بستگی دارد. در مدل این درس، چگالی در 11 km حدود 0.30 مقدار سطح دریاست. اگر سرعت واقعی، مساحت مرجع و ضریب پسا را ثابت فرض کنیم، چگالی کمتر پسا را کم میکند؛ در پرواز واقعی برای حفظ برآ، سرعت و تنظیمها هم تغییر میکنند. بنابراین صرفهجویی سوخت و ارتفاع مناسب را باید با داده عملکرد همان هواپیما بررسی کرد، نه فقط با نسبت چگالی (معادله پسا در ناسا). دوری از بسیاری از پدیدههای جوی پایین نیز میتواند مزیت باشد، ولی ابرهای بلند، جریان جتی و تلاطم هوای صاف همچنان محدودیتاند. این مقایسه، وعده پرواز بیتکان یا ایمنی تضمینی نیست.
آهنگ تغییر دما و افت غیرخطی فشار با افزایش ارتفاع
نزدیکترشدن چند کیلومتر به خورشید، علت تعیینکننده دمای کوهستان نیست. بخشی از انرژی خورشید در جو و بخشی در سطح جذب میشود؛ سطح با تابش، همرفت و تماس با هوای مجاور انرژی مبادله میکند (بودجه انرژی زمین در ناسا). هوای صعودکننده نیز در فشار کمتر منبسط و سرد میشود (توضیح NOAA درباره تشکیل ابر). نمایه دمای واقعی حاصل چند فرایند و تعادل آنهاست، نه فقط دورشدن از یک بخاری زمینی. در ادامه، بهجای محاسبه همه این فرایندها، نمایه مرجع ISA را به کار میبریم؛ آهنگ 6.5 °C/km آن را با آهنگ سردشدن هر بسته هوای صعودکننده یکسان نمیگیریم.
کاهش تقریبی دما در تروپوسفر جو استاندارد با نرخ میانگین 6.5 درجه سلسیوس به ازای هر 1000m صعود
در هواشناسی و هوانوردی، آهنگ افت دما با افزایش ارتفاع را «نرخ کاهش دما» یا لپس ریت (Lapse Rate) مینامند. در مدل بینالمللی جو استاندارد (ISA)، نرخ افت دما در لایه تروپوسفر (از سطح دریا تا ارتفاع 11000 متر) یک مقدار خطی ثابت در نظر گرفته شده است:
L = 6.5 °C / 1000 m = 0.0065 °C / m
در تروپوسفر همین مدل، برای هر 1000 m افزایش ارتفاع، دمای مرجع 6.5 °C کم میشود. رابطه زیر را تنها برای 0 ≤ h ≤ 11000 m به کار میبریم؛ h ارتفاعِ مدل از تراز دریاست و در این تمرین تقریبی، آن را همارز ارتفاع معمول در نظر میگیریم:
T = T_0 – L × h
در این رابطه:
– T: دمای تخمینی در ارتفاع مورد نظر بر حسب سلسیوس (°C)
– T_0: دمای مرجع استاندارد در سطح دریا که دقیقاً برابر 15 °C (معادل 288.15 کلوین) تعریف شده است.
– L: نرخ افت دما (0.0065 °C / m)
– h: ارتفاع پرواز از سطح دریا بر حسب متر (m)
بیایید یک مثال عددی را محاسبه کنیم. فرض کنید هواپیمایی به ارتفاع 3000 m صعود کرده است. کاهش دما در این صعود برابر است با:
ΔT = 3 × 6.5 = 19.5 °C
بنابراین دمای مرجعِ مدل در این ارتفاع برابر است با:
T = 15 – 19.5 = -4.5 °C
اگر هواپیما به مرز تروپوپاز یعنی 11000 m برسد، افت دما برابر خواهد بود با 11 × 6.5 = 71.5 °C و دمای هوا به مقدار 15 – 71.5 = -56.5 °C میرسد! یادآوری این نکته بسیار حائز اهمیت است که این فرمول متعلق به مدل مرجع ISA است؛ در واقعیت، در برخی شرایط ممکن است پدیده «وارونگی دما» (Inversion) رخ دهد که در آن لایهای گرمتر روی لایهای سردتر قرار میگیرد.
رفتار غیرخطی افت فشار با ارتفاع و کاهش سریعتر غلظت هوا در لایههای پایین
در تروپوسفر مدل استاندارد، دما با ارتفاع خطی مدل میشود، ولی فشار منحنی کاهشی دارد. این افت در کل جو یک تابع نمایی ساده واحد نیست؛ حتی در همین مدل، رابطه فشار به نمایه دمای هر لایه بستگی دارد. شکل نمایی ساده تنها برای لایه همدما و فرضهای مناسب به دست میآید.
در مدل جوی تقریباً ساکن، فشار هر ناحیه با وزن ستون هوای بالای آن مرتبط است. با بالارفتن، هوای کمتری بالای سر میماند و فشار کاهش مییابد. گاز هم تراکمپذیر است؛ لایههای پایین بهطور متوسط چگالترند. در نتیجه برای دو افزایش ارتفاع برابر، افت فشار در پایین معمولاً بزرگتر است. این توضیحِ مدل مرجع را نباید به حرکت واقعی یک توده هوا یا هر نمایه روزانه تعمیم داد (مدل جو ناسا).
در مدل استانداردِ جدول، فشارهای تقریبی در 0، 2000 و 4000 m بهترتیب 1013.25، 795.0 و 616.4 hPa هستند. بنابراین افت فشار در دو پله 2 km حدود 218.3 و 178.6 hPa است. در 5500 m نیز فشار مدل حدود 505 hPa است؛ این مقدار نزدیک نصف فشار سطح دریا، یعنی 506.625 hPa است، نه دقیقاً نصف آن.
در تقریب ستونی و تعادل جوی، فشارِ نزدیک به نصف در این ارتفاع یعنی حدود نیمی از جرم ستون هوا بالاتر و حدود نیمی پایینتر قرار دارد. پس بخش بزرگی از جرم جو در چند کیلومتر نخست متمرکز است. این یک برآورد مدل برای ستون هواست؛ عدد دقیق 50% برای تمام جو واقعی زمین یا یک مرز ثابت جهانی ادعا نمیکنیم.

مدل جو استاندارد بینالمللی (ISA)
آبوهوای دنیای واقعی هر روز و هر ساعت در حال تغییر است؛ در یک روز تابستانی ممکن است فشار فرودگاه مهرآباد تهران بالا و هوا بسیار داغ باشد، و در روزی برفی در زمستان فشار و دما کاملاً دگرگون شود. اگر مهندسان و خلبانان بخواهند عملکرد پروازی هواپیماها را مقایسه کنند، به یک ترازوی سنجش ثابت و یک مبنای جهانی نیاز دارند. این مبنای علمی «جو استاندارد بینالمللی» یا به اختصار ISA (International Standard Atmosphere) نام دارد که توسط سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ایکائو – ICAO) تعریف شده است.
مقادیر مرجع سطح دریا در ISA: دمای 15 درجه سلسیوس، فشار 1013.25hPa و چگالی 1.225kg/m^3
ISA یک مدل مرجع برای مقایسه است، نه گزارش یک روز واقعی. مقادیر زیر به هوای خشک در تراز دریای همین مدل مربوطاند:
- دمای استاندارد سطح دریا (T_0): برابر با 15 °C (معادل دقیق 288.15 K در مقیاس کلوین).
- فشار استاندارد سطح دریا (P_0): برابر با 1013.25 hPa = 101325 Pa (معادل 1 اتمسفر استاندارد یا 29.92 اینچ جیوه).
- چگالی استاندارد سطح دریا (ρ_0): برابر با 1.225 kg/m^3 (معادل 0.002377 اسلاگ بر فوت مکعب). این مقدار از رابطه گاز ایدهآل ρ_0 = P_0 / (R × T_0) با ثابت ویژه هوای خشک R ≈ 287.05 J/(kg·K) محاسبه میشود و یک کمیت مشتقشده بر مبنای مدل استاندارد (پیوست A گزارش فنی ناسا NASA/TM-2005-213659) است.
در بررسی کارایی هواپیما از جو استاندارد بهعنوان یکی از مبناهای مقایسه استفاده میشود، اما جدولهای واقعی میتوانند اثر دما، فشار، جرم و شرایط دیگر را جدا نشان دهند؛ باید فرضهای همان جدول را خواند. منحنیهای تقریبی قدیمی مدل متریک ناسا با ثابتهای دقیق مدل مرجع یکسان نیستند. فصل4 راهنمای FAA ارتفاع فشاری را با مبنای فشار استاندارد توضیح میدهد؛ این درس فقط مفهوم را معرفی میکند و دستور تنظیم ارتفاعسنج در پرواز نیست.
مفهوم ارتفاع فشاری و ارتفاع چگالی در عملکرد پرواز (یک قدم جلوتر)
در هوانوردی عملیاتی، دو اصطلاح فنی بسیار مهم و کاربردی وجود دارد که خلبانان روزانه با آنها سر و کار دارند: «ارتفاع فشاری» (Pressure Altitude) و «ارتفاع چگالی» (Density Altitude).
ارتفاع فشاری، ارتفاع متناظر با فشار اندازهگیریشده در جو استاندارد است. در توضیح مفهومیِ FAA، ارتفاعسنجِ تنظیمشده بر مبنای فشار استاندارد، این ارتفاع را نشان میدهد؛ ارتفاع فشاری الزاماً ارتفاع هندسی واقعی نیست. کاربرد عملی ابزار و مقررات تنظیم آن خارج از این تمرین است.
ارتفاع چگالی، ارتفاعی در جو استاندارد است که در آن چگالیِ برابر با چگالی فعلی هوا وجود دارد. تعبیر رایجِ «ارتفاع فشاریِ تصحیحشده برای دمای غیراستاندارد» یک راه توضیح آن است؛ رطوبت هم میتواند اثر داشته باشد (FAA، ارتفاع چگالی). این کمیت برای مقایسه عملکرد مفید است، اما هواپیما فقط به چگالی وابسته نیست؛ فشار، دما، سرعت و تنظیم موتور نیز در عملکرد سامانهها نقش دارند.
دو وضعیت را در یک فرودگاه فرضی با فشار یکسان مقایسه کنید: اگر دمای هوا بالاتر باشد، چگالی کمتر و ارتفاع چگالی بیشتر میشود. این شرط فشار ثابت مهم است؛ گرمکردن گاز در مخزن صلب و بسته لزوماً چگالی را تغییر نمیدهد. برای بسیاری از هواپیماها، ارتفاع چگالی زیاد برخاست و اوجگیری را محدود میکند، اما مقدار اثر از داده عملکرد همان هواپیما به دست میآید (فصل4 FAA). از این مثال، طول باند یا بار مجاز عددی و دستور پرواز استخراج نمیکنیم.
پیامدهای هوای رقیق بر عملکرد هواپیما
هوای رقیق در مقایسهای با فرضهای روشن میتواند برآ را کاهش دهد و عملکرد موتور هواتنفس یا ملخ را محدود کند. این اثرها را جدا بررسی میکنیم؛ افت یکسان برای همه موتورهای احتراقی، از راکت تا موتور پیستونی، ادعا نمیشود.
اثر کاهش چگالی هوا بر نیروی برآ با فرض ثابت ماندن سرعت واقعی و ضریب برآ
نیروی برآ (Lift) بال هواپیما با نماد L از معادله بنیادین آیرودینامیک پیروی میکند:
L = q × S × C_L = 0.5 × ρ × V^2 × S × C_L
در این رابطه، L برآ برحسب N، ρ چگالی برحسب kg/m^3، V سرعت واقعی نسبت به هوا برحسب m/s، S مساحت مرجع بال برحسب m^2 و C_L ضریب بیبُعد برآ است. ضریب برآ به هندسه و زاویه حمله و نیز شرایط جریان، از جمله اثرهای گرانروی و تراکمپذیری، بستگی دارد (معادله برآ ناسا).
اگر V، S و خودِ C_L ثابت فرض شوند، برآ با ρ نسبت مستقیم دارد. ثابتبودن زاویه حمله و شکل بهتنهایی در همه رژیمها ثابتبودن C_L را تضمین نمیکند؛ در این مثال، ثبات ضریب یک فرض مستقل است (شرطهای معادله برآ).
در یک مقایسه فرضی، بال با ρ = 1.2 kg/m^3 برآی 10000 N تولید میکند. اگر چگالی 0.6 kg/m^3 شود و V، S و C_L را ثابت نگه داریم، برآ 5000 N میشود. اگر وزن 10000 N و مؤلفه عمودی رانش ناچیز باشد، این برآ برای ادامه پرواز مستقیم و ترازِ یکنواخت کافی نیست. برای برآی قبلی، در چارچوب همین مدل باید ضریب یا سرعت واقعی تغییر کند، ولی ضریب قابل دستیابی، واماندگی و توان موتور محدودیت دارند. این مقایسه حالتهای فرضی است، نه شرح سقوط ناگهانی یا دستور کنترل هواپیما.
کاهش فشار جزئی اکسیژن در ارتفاع بالا در حین ثبات تقریبی نسبت حجمی گازها و تأثیر آن بر موتورها
در هوای خشکِ بخش پایین جو، نسبت حجمی یا مولی اکسیژن تقریباً 21% و نیتروژن حدود 78% است؛ در بحث ارتفاعهای پروازی این درس آن را ثابت فرض میکنیم. مقدار بخار آب جداست و همین نسبتگیری را به همه لایههای بالایی جو تعمیم نمیدهیم (ویژگیهای هوا در ناسا).
پس چرا انسان در ارتفاع بالا دچار کمبود اکسیژن میشود و موتورهای پیستونی و جت هواپیما قدرت خود را از دست میدهند؟ پاسخ در پدیده «فشار جزئی» (Partial Pressure) نهفته است. طبق قانون دالتون در گازها، فشار کل جو برابر با مجموع فشارهای جزئی گازهای تشکیلدهنده آن است. فشار جزئی اکسیژن (P_O2) از حاصلضرب کسر مولی اکسیژن (حدود 0.21) در فشار کل هوای محیط به دست میآید:
P_O2 = 0.21 × P_total
در سطح دریا که فشار کل هوا 101.3 kPa است، فشار جزئی اکسیژن برابر است با:
P_O2 = 0.21 × 101.3 ≈ 21.3 kPa
در نمونه هوای خشک با فشار کل 60 kPa، فشار جزئی اکسیژن با فرض سهم 0.21 برابر 12.6 kPa است. در دو حجم برابر و با دمای یکسان، فشار کمتر یعنی جرم اکسیژن کمتر. برای موتور پیستونی بدون پرخوران، این امر میتواند توان در دسترس را محدود کند؛ اما افت دقیق توان از این نسبت بهتنهایی به دست نمیآید و به دور، تنظیم سوخت، دما و طراحی وابسته است. موتور توربینی و سامانه پرخوران نیز هوا را متراکم میکنند؛ نباید همه موتورهای ارتفاع بالا را دارای توربوشارژر پیستونی دانست (اثر چگالی و عملکرد موتور در FAA).

جدول مقایسه پارامترهای جو استاندارد بینالمللی (ISA) در ارتفاعهای گوناگون
جدول زیر خروجیهای تقریبی مدل مرجعِ لایه تروپوسفر را نشان میدهد؛ اینها اندازهگیری هواشناسی نیستند. h ارتفاع مدل از تراز دریاست و در این تمرین بهصورت تقریبی به کار میرود. عددهای فشار و چگالی از ثابتهای پیوستA گزارش ناسا محاسبه و گرد شدهاند.
| ارتفاع از سطح دریا (m) | دمای استاندارد (°C) | فشار تقریبی (hPa) | چگالی هوا (kg/m^3) | نسبت چگالی به سطح دریا (ρ / ρ_0) |
|---|---|---|---|---|
| 0 (سطح دریا) | 15.0 | 1013.25 | 1.225 | 1.000 (100.0%) |
| 2000 | 2.0 | 795.0 | 1.006 | 0.822 (82.2%) |
| 4000 | -11.0 | 616.4 | 0.819 | 0.669 (66.9%) |
| 6000 | -24.0 | 471.8 | 0.660 | 0.539 (53.9%) |
| 8000 | -37.0 | 356.0 | 0.525 | 0.429 (42.9%) |
| 11000 (تروپوپاز مدل) | -56.5 | 226.3 | 0.364 | 0.297 (29.7%) |
فعالیت آموزشی و پژوهشی
برای ترسیم تقریبی فشار با ارتفاع، محور افقی را فشار برحسب hPa و محور عمودی را ارتفاع مدل برحسب km بگیرید. شش نقطه جدول را علامت بزنید و منحنی نرمی از میان آنها عبور دهید. برای افزایش ارتفاعهای برابر، فاصله افقیِ فشار در بخشهای بالاتر کوچکتر میشود. تعبیر «شیب تندتر» به انتخاب محور بستگی دارد؛ در نمودار فعلی، بزرگی شیب ارتفاع نسبت به فشار در بالا بیشتر است. این فعالیت فقط رسم داده مدل با کاغذ و مداد است؛ تغییر فشار واقعی یا صعود عملی لازم نیست.
سنجش یادگیری: پرسشها و تمرینها
پرسشهای مفهومی
1. چرا بسیاری از جتهای مسافربری در ارتفاع بالا کروز میکنند؟ پاسخ: انتخاب ارتفاع سازشی میان آیرودینامیک، موتور، جرم و هواشناسی است. چگالی کمتر در مقایسه با سرعت و ضریب ثابت، پسا را کم میکند و دوری از برخی پدیدههای پایین میتواند مفید باشد؛ اما مصرف واقعی و شرایط آرام تضمین نمیشوند و هر کروز بالای تروپوپاز واقعی نیست.
2. آیا در ارتفاعهای کوهستانی درصد اکسیژن هوای خشک الزاماً کم میشود؟ پاسخ: در بخش پایین جو، سهم آن تقریباً 21% میماند. با افت فشار کل، فشار جزئی اکسیژن کم میشود؛ برای دو حجم و دمای یکسان، جرم اکسیژن نیز کمتر است. این پاسخ، آستانه پزشکی یا توصیه کوهنوردی نیست.
3. ارتفاع چگالی چیست و روز گرم چه اثری دارد؟ پاسخ: ارتفاع متناظر با چگالی فعلی در جو استاندارد است. در فشار یکسان، هوای گرمتر چگالی کمتر و ارتفاع چگالی بیشتری دارد. این وضعیت معمولاً عملکرد برخاست و اوجگیری را محدود میکند؛ مقدار آن به هواپیما و شرایط بستگی دارد.
4. چرا در مدل مرجع حدود نیمی از جرم ستون جو در چند کیلومتر نخست قرار دارد؟ پاسخ: هوای پایین متراکمتر است و فشار در ارتفاع حدود 5.5 km نزدیک نصف فشار مرجع میشود. در تقریب ستونی، این یعنی حدود نصف جرم ستون در زیر آن است؛ عدد دقیق و جهانی برای کل جو واقعی نیست.
تمرینهای محاسباتی با پاسخ تشریحی
تمرین 1: اگر دمای سطح دریا در شرایط استاندارد ISA برابر 15 °C باشد، با فرض آهنگ افت دمای 6.5 °C به ازای هر 1000 متر در تروپوسفر، دمای مورد انتظار هوا را در ارتفاع 4000 m محاسبه کنید.
پاسخ تشریحی:
ابتدا میزان کاهش دما را محاسبه میکنیم:
ΔT = 4 × 6.5 = 26.0 °C
سپس دما در ارتفاع 4000 متری به دست میآید:
T = T_0 – ΔT = 15.0 – 26.0 = -11.0 °C
دمای برآوردشده برابر با منفی 11 درجه سلسیوس است.
تمرین 2: بال هواپیمایی در شرایط معین در سطح دریا نیروی برآی 12000 N تولید میکند. اگر هواپیما با همان سرعت واقعی، همان زاویه حمله و همان ضریب برآ به ارتفاعی صعود کند که چگالی هوا 30 درصد کاهش یابد، نیروی برآی نهایی چقدر خواهد بود؟
پاسخ تشریحی:
کاهش 30 درصدی چگالی به این معناست که چگالی جدید 70 درصد مقدار اولیه است (ρ = 0.70 ρ_0). از آنجا که برآ با چگالی نسبت مستقیم خطی دارد:
L_new = 0.70 × L_0 = 0.70 × 12000 = 8400 N
نیروی برآ به مقدار 8400 N کاهش مییابد.
تمرین 3: فشار کل یک نمونه فرضی هوای خشک 500 hPa یا 50 kPa است. با سهم مولی تقریبی 0.21 برای اکسیژن، فشار جزئی را حساب کنید. پاسخ: P_O2 = 0.21 × 50 = 10.5 kPa. در سطح دریای مرجع با فشار 101.325 kPa، همین محاسبه 21.27825 kPa میدهد؛ بنابراین 10.5 دقیقاً نصف مقدار مرجع نیست، بلکه نزدیک نصف آن است.
منابع و مراجع علمی برای مطالعه بیشتر
منابع استفادهشده: NOAA — لایههای جو; NOAA — تشکیل ابر و انبساط هوا; NASA — بودجه انرژی زمین; NASA — مدل متریک جو، تقریب قطعهای; NASA — ویژگیهای هوا; NASA — معادله برآ و شرطهای ضریب; NASA — معادله پسا; FAA PHAK فصل4؛ ارتفاع فشاری، ارتفاع چگالی و اثر شرایط محیط; NASA/TM–2005-213659؛ عنوان اصلی تحلیل سیکل توربوفن، فقط پیوستA و جدولA1 جو استاندارد آمریکا1976