سنسورهای گاز و کیفیت هوا: کمیت‌ها، تبدیل واحدها و ۶ فناوری حسگری (MOX، الکتروشیمیایی، NDIR، کاتالیستی، TCD و PID)

7.1. کمیت‌ها و واحدهای سنجش

پایش محیط‌های گازی و آلاینده‌های هوا با چالش‌های بنیادینی در اندازه‌شناسی (Metrology) روبروست که در سنسورهای مکانیکی یا حرارتی سنتی کمتر دیده می‌شود. در سنجش گازها و ذرات معلق، پاسخ خروجی حسگر اغلب به برهم‌کنش‌های فیزیکوشیمیایی در مقیاس مولکولی یا پراکندگی امواج الکترومغناطیسی از روی ذرات میکرومتری وابسته است. بدون درک دقیق مبانی ترمودینامیکی تبدیل واحدها، اثرات دما و فشار محیط، تمایز میان اندازه‌گیری مستقیم و برآورد تقریب‌زده، و فلسفه شاخص‌های سلامت‌محور مانند AQI، داده‌های خروجی مبدل‌های گازی به‌سادگی دچار خطای تفسیر فاحش خواهند شد.


7.1.1. غلظت حجمی و جرمی گاز

در تحلیل ترکیبات گازی دو شیوهٔ اصلی برای بیان میزان حضور یک گاز هدف (Target Gas) در میان گاز زمینه (اغلب هوای اتمسفر) وجود دارد: غلظت حجمی (یا کسری) و غلظت جرمی در واحد حجم.

1. غلظت حجمی و نسبت مولی (Parts-per Units)

غلظت حجمی بیانگر نسبت حجم گاز هدف به کل حجم مخلوط در دما و فشار یکسان است که طبق قانون آووگادرو و گازهای ایده‌آل، دقیقاً با کسر مولی (xi=ni/ntotal) و نسبت فشارهای جزئی بر اساس قانون دالتون برابر است:

Pi=xi·Ptotal

واحدهای متداول بر حسب نسبت‌های کسری عبارتند از:

  • درصد حجمی (%vol): یک قسمت از صد قسمت حجمی (1%vol=104 ppm). این واحد بیشتر برای گازهای اصلی اتمسفر نظیر اکسیژن (20.95% حجمی در هوای خشک) یا گازهای قابل اشتعال در نزدیکی حد پایین انفجار (LEL) به کار می‌رود.
  • قسمت در میلیون حجمی (ppmv یا به‌اختصار ppm): یک مولکول گاز هدف در هر یک میلیون مولکول هوا (1 ppm=10−6=10−4%). غلظت مونوکسید کربن (CO) یا دی‌اکسید کربن (CO2) اتمسفریک (حدود 420 ppm) با این واحد سنجیده می‌شود.
  • قسمت در میلیارد حجمی (ppbv یا به‌اختصار ppb): یک مولکول در هر یک میلیارد مولکول هوا (1 ppb=10−9=10−3 ppm). این واحد برای گازهای بسیار سمی نظیر ازن (O3)، دی‌اکسید نیتروژن (NO2) و ترکیبات آلی فرار (VOCs) در سطح کیفی هوا حیاتی است.
  • قسمت در تریلیون حجمی (pptv): یک قسمت در 1012 قسمت که عمدتاً در پایش گازهای گلخانه‌ای بسیار نادر یا آلاینده‌های رادیواکتیو آزمایشگاهی کاربرد دارد.

نکتهٔ کلیدی ترمودینامیکی این است که غلظت بر حسب ppm یا کسر مولی یک کمیت مستقل از دما و فشار (Intrinsically Invariant to T and P) است؛ زیرا اگر یک حجم بسته از هوا را گرم یا متراکم کنیم، تعداد مولکول‌های گاز هدف و گاز زمینه به یک نسبت منبسط یا فشرده شده و نسبت مولی ثابت باقی می‌ماند.

2. غلظت جرمی در واحد حجم (Mass Concentration)

در استانداردهای بهداشت حرفه‌ای (مانند OSHA و NIOSH) و راهنماهای کیفیت هوای محیطی، اثر سمیت گازها بر فیزیولوژی ریه به جرم کل مادهٔ شیمیایی استنشاق‌شده در هر متر مکعب هوا بستگی دارد. واحدهای متداول جرمی عبارتند از:

  • میلی‌گرم بر متر مکعب (mg/m3)
  • میکروگرم بر متر مکعب (μg/m3)

بر خلاف ppm، غلظت جرمی کمیتی وابسته به دما و فشار است، زیرا چگالی هوا و حجم اشغال‌شده توسط یک مول گاز تابع مستقیم شرایط ترمودینامیکی است.

3. رابطهٔ تبدیل غلظت حجمی به جرمی

بر پایهٔ معادله حالت گاز ایده‌آل (PV=nRT=mMRT):

ρ=mV=P·MR·T

که در آن:

  • P فشار مطلق گاز
  • T دمای مطلق بر حسب کلوین (T=T(∘C)+273.15)
  • M جرم مولی گاز هدف بر حسب گرم بر مول (g/mol)
  • R ثابت عمومی گازها
  • Vm حجم مولی گاز در شرایط جاری (Vm=RTP)

اگر غلظت حجمی Cv بر حسب ppm و غلظت جرمی Cm بر حسب mg/m3 باشد، فرمول بنیادی تبدیل بر حسب حجم مولی به صورت زیر است:

Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M(g/mol)Vm(L/mol)

با جایگذاری حجم مولی، رابطه بر حسب فشار و دما به تفکیک یکای فشار به صورت زیر درمی‌آید:

  • اگر فشار بر حسب کیلوپاسکال (P in kPa) و ثابت گازها R=8.31446 kPa·L/(mol·K) باشد:
    Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M·PR·T
  • اگر فشار بر حسب پاسکال (P in Pa) و ثابت گازها R=8.31446 J/(mol·K) باشد:
    Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M·PR·T×10−3

همچنین می‌توان تبدیل را بر حسب شرایط استاندارد بازنویسی کرد:

Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M24.45×(298.15T)×(P101.325)

در شرایط استاندارد بین‌المللی متداول:

  • شرایط استاندارد مرجع کیفیت هوا (NTP / EPA در دمای 25∘C و فشار 101.325 kPa):
    حجم مولی برابر است با Vm=24.45 L/mol و تبدیل به صورت زیر ساده می‌شود:

    Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M24.45
  • شرایط استاندارد شیمی کلاسیک (STP در دمای 0∘C و فشار 101.325 kPa):
    حجم مولی برابر است با Vm=22.414 L/mol و رابطه به صورت زیر خواهد بود:

    Cm(mg/m3)=Cv(ppm)×M22.414

تذکر اندازه‌شناسی: اگر یک سنسور خروجی خود را بر حسب mg/m3 گزارش کند اما دمای 25∘C و فشار سطح دریا را پیش‌فرض فرض کرده باشد، در یک شهر مرتفع با فشار 80 kPa و دمای زمستانی −5∘C، خطای محاسباتی ناشی از عدم جبران‌سازی P و T می‌تواند از 30% فراتر رود.


7.1.2. اندازه، تعداد و غلظت جرمی ذرات

ذرات معلق در هوا (Particulate Matter یا PM) برخلاف گازها، ساختار مولکولی یکنواختی ندارند؛ بلکه مجموعه‌ای ناهمگن از قطرات مایع، دودهٔ کربنی، گرده‌های گیاهی، گرد و غبار سیلیکاتی و فلزات سنگین با اشکال هندسی نامنظم و چگالی‌های متغیرند.

      طیف ابعادی ذرات معلق و نفوذ در ریه انسان
+-------------+-------------+-------------+-------------+
|    PM0.1    |    PM2.5    |    PM10     |   > 10 um   |
|  فوق‌ریز UFP |   ریز (Fine)|  درشت Coarse|  گرد و غبار |
|   < 0.1 um  | 0.1 - 2.5 um| 2.5 - 10 um |             |
+-------------+-------------+-------------+-------------+
       |             |             |             |
       v             v             v             v
   کیسه هوایی    برونشیول‌ها    مجاری فوقانی   مهار فیزیکی
  و ورود به خون  و ناحیه ریه    و نای         در بینی

1. قطر آئرودینامیکی (da)

به دلیل نامنظم بودن شکل ذرات، مقیاس استاندارد جهانی برای طبقه‌بندی آنها قطر آئرودینامیکی (Aerodynamic Diameter) است.
تعریف: قطر آئرودینامیکی یک ذره با شکل دلخواه، برابر با قطر کره‌ای با چگالی استاندارد آب (ρ0=1000 kg/m3=1 g/cm3) است که سرعت ته‌نشینی نهایی (Terminal Settling Velocity یا vts) آن در هوای ساکن، دقیقاً برابر با سرعت ته‌نشینی ذرهٔ مورد نظر باشد:

vts=ρp·dp2·g·Cc(dp)18η·χ=ρ0·da2·g·Cc(da)18η

که در آن:

  • ρp چگالی واقعی تودهٔ ذره
  • dp قطر هندسی معادل ذره
  • η لزجت دینامیکی هوا (≈1.81×10−5 Pa·s)
  • Cc ضریب تصحیح لغزش کانینگهام (Cunningham Slip Correction Factor) برای ذرات زیر میکرون
  • χ ضریب فرم هندسی ذره (Shape Factor؛ برای کره برابر با 1)

در ذرات بزرگتر از 1 μm که ضریب تصحیح کانینگهام نزدیک به 1 است، قطر آئرودینامیکی تقریبی از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

da≈dpρpρ0·χ

2. دسته‌بندی‌های استاندارد ذرات معلق (PM Fractions)

استانداردهای بین‌المللی ذرات را بر حسب حد قطع 50% آئرودینامیکی تفکیک می‌کنند:

  • PM10: ذرات قابل استنشاق با قطر آئرودینامیکی کوچکتر یا مساوی 10 μm. این ذرات تا عمق مجاری تنفسی نفوذ می‌کنند.
  • PM2.5: ذرات ریز (Fine Particles) با قطر کوچکتر از 2.5 μm که توانایی رسیدن به نایژک‌ها و آلوئول‌های ریه را دارند.
  • PM1.0: ذرات بسیار ریز با قطر کمتر از 1.0 μm ناشی از احتراق موتورها و واکنش‌های فتوشیمیایی اتمسفر.
  • PM0.1 (UFP): ذرات فوق ریز با ابعاد کمتر از 100 nm که مستقیماً از غشای ریه عبور کرده و وارد جریان خون می‌شوند.

3. غلظت عددی در برابر غلظت جرمی

در اندازه‌گیری ذرات دو کمیت بسیار متفاوت گزارش می‌شود:

  • غلظت عددی (N): تعداد ذرات در یک حجم معین از هوا (مثلاً Particles/cm3 یا Particles/Liter).
  • غلظت جرمی (PMx): جرم کل ذرات موجود در یک متر مکعب هوا بر حسب میکروگرم بر متر مکعب (μg/m3).

چالش وابستگی مکعبی جرم به ابعاد:
جرم یک ذرهٔ کروی با چگالی ρp با مکعب قطر آن نسبت مستقیم دارد:

m=π6ρpd3

این رابطهٔ غیرخطی مرتبهٔ سه پیامد مهندسی عظیمی دارد:
جرم یک عدد ذرهٔ غبار با قطر 10 μm برابر است با:

m10=π6ρp(10×10−6)3∝1000

در حالی که جرم یک ذره با قطر 1 μm متناسب با 13=1 است. به بیان دیگر، جرم یک تک‌ذرهٔ 10 μm دقیقاً معادل با جرم 1000 عدد ذرهٔ 1 μm است!

به همین دلیل، سنسورهای ارزان‌قیمت اپتیکی که اساساً شمارندهٔ نوری ذرات بر پایهٔ پراکندگی نور هستند، اگر در تخمین ابعاد یک ذرهٔ منفرد درشت خطا کنند، غلظت جرمی گزارش‌شده (μg/m3) دچار خطای جهشی شدیدی خواهد شد.


7.1.3. تفاوت مقدار اندازه‌گیری‌شده، مقدار تخمینی و شاخص کیفیت هوا

در تجهیزات الکترونیکی مدرن و نمایشگرهای کیفیت هوا، غالباً سه مفهوم کاملاً متمایز با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند:

+------------------------------------------------------------+
| سنجش مستقیم: برهم‌کنش فیزیکوشیمیایی اختصاصی با مولکول هدف |
| مثال: سنسور نوری NDIR برای CO2 / الکتروشیمیایی برای CO      |
+------------------------------------------------------------+
                             |
                             v
+------------------------------------------------------------+
| برآورد تخمینی (Proxy): سیگنال ثانویه و مدل‌سازی ریاضی       |
| مثال: برآورد eCO2 از روی سنسور MOX / تخمین TVOC با اتانول   |
+------------------------------------------------------------+
                             |
                             v
+------------------------------------------------------------+
| شاخص کیفی (AQI): تبدیل تکه‌ای غیرخطی به کمیت سلامت بدون یکا|
| مثال: شاخص AQI = 145 بر پایه آلاینده شاخص (Dominant Max)   |
+------------------------------------------------------------+

1. مقدار اندازه‌گیری‌شدهٔ مستقیم (Direct Physical Measurement)

در این حالت، پدیدهٔ فیزیکی مورد سنجش مستقیماً وابسته به مشخصهٔ کوانتومی، ترمودینامیکی یا طیف‌سنجی ماده هدف است:

  • سنجش دی‌اکسید کربن (CO2) به روش نوری NDIR از طریق تضعیف باند جذب ارتعاشی-چرخشی مولکول CO2 در طول موج 4.26 μm.
  • سنجش مونوکسید کربن (CO) با سلول الکتروشیمیایی از طریق اندازه‌گیری مستقیم جریان الکترون‌های حاصل از اکسیداسیون مولکول CO بر سطح کاتالیزور پلاتین.
  • اندازه‌گیری مرجع غلظت جرمی ذرات با روش وزن‌سنجی گراویمتری (Gravimetric Reference Method) با کشیدن حجم مشخصی از هوا از روی فیلتر تفلونی و وزن کردن دقیق فیلتر در شرایط کنترل‌شدهٔ رطوبت و دما.

2. مقادیر تخمینی و شاخص‌های غیرمستقیم (Estimated / Proxy Values)

بسیاری از حسگرهای مجتمع امروزی به دلیل محدودیت قیمت، ابعاد و توان، مقدار گاز یا ذره را مستقیماً اندازه نمی‌گیرند؛ بلکه با پایش یک متغیر ثانویه، غلظت را حدس می‌زنند:

  • دی‌اکسید کربن معادل (eCO2): حسگرهای نیمه‌هادی اکسید فلزی (MOX) هیچ حساسیتی به CO2 ندارند (چون CO2 یک گاز خنثی با پایداری شیمیایی بسیار بالا در دمای کاری حسگر است). در عوض، این حسگرها هیدروکربن‌های فرار و بوی بازدم انسان (ترکیبات H2 و الکل) را اندازه گرفته و بر پایهٔ این فرضیه که «افزایش بازدم انسان همواره با افزایش CO2 در یک اتاق بسته همراه است»، یک عدد تخمینی بر حسب ppm تولید می‌کنند. چنانچه در محیط در بسته یک لیوان الکل باز شود یا بوی عطر پخش گردد، نمایشگر eCO2 عددی موهوم نظیر 5000 ppm نشان خواهد داد!
  • ترکیبات آلی فرار کل (TVOC): حسگرهای MOX به صدها ترکیب شیمیایی فرار (اتانول، استون، ایزوپروپانول، بنزن، تولوئن و فرمالدئید) با ضرایب حساسیت متفاوت واکنش نشان می‌دهند. خروجی سنسور بر حسب یک گاز مرجع مشخص (نظیر ایزوبوتیلن یا اتانول) کالیبره می‌شود؛ لذا عدد ppb گزارش‌شده مشخص نمی‌کند که آلاینده بنزن سرطان‌زا است یا اسانس طبیعی پرتقال (لیمونن).
  • تخمین جرم ذرات معلق در سنسورهای اپتیکی خانگی: سنسور پالس‌های نوری پراکنده‌شده را شمارش کرده و سپس با فرض اینکه تمام ذرات کروی، دارای ضریب شکست یکنواخت و چگالی ثابت (ρp≈1.65 g/cm3) هستند، خروجی μg/m3 تولید می‌کند. تغییر نوع گرد و غبار (از دوده کربنی به نمک دریایی یا گرد و غبار ساختمانی) این تخمین را شدیداً جابه‌جا می‌کند.

3. شاخص کیفیت هوا (Air Quality Index – AQI)

شاخص کیفیت هوا یک کمیت فیزیکی یا غلظت شیمیایی نیست، بلکه یک شاخص سلامت‌محور بدون بعد (Unitless Health Metric) در مقیاس معمولاً 0 تا 500 است که توسط سازمان‌های حفاظت محیط زیست (مانند US EPA) تدوین شده است تا درک خطر آلودگی را برای عموم شهروندان تسهیل کند.

رابطهٔ تبدیل ریاضی غلظت آلاینده به شاخص بر پایهٔ درونیابی خطی تکه‌ای (Piecewise Linear Interpolation) در بازه‌های استاندارد است:

Ip=Ihigh−IlowChigh−Clow(C−Clow)+Ilow

که در آن:

  • Ip شاخص کیفیت هوای محاسبه‌شده برای آلایندهٔ p
  • C غلظت اندازه‌گیری‌شدهٔ آلاینده
  • Clow و Chigh حد پایین و بالای بازهٔ غلظت متناظر با سطح سلامت جاری
  • Ilow و Ihigh مقادیر متناظر شاخص در آن بازه
بازهٔ شاخص AQI سطح کیفی و رنگ استاندارد مفهوم سلامت و هشدار پزشکی
0 تا 50 خوب (سبز – Good) کیفیت هوا رضایت‌بخش است و خطری وجود ندارد.
51 تا 100 متوسط (زرد – Moderate) کیفیت هوا قابل قبول است؛ اما برای افراد بسیار حساس ریسک کمی دارد.
101 تا 150 ناسالم برای گروه‌های حساس (نارنجی – USG) کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی و قلبی تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
151 تا 200 ناسالم (قرمز – Unhealthy) عموم افراد جامعه ممکن است اثرات نامطلوب سلامتی را تجربه کنند.
201 تا 300 بسیار ناسالم (بنفش – Very Unhealthy) وضعیت اضطراری سلامت؛ ریسک شدید برای کل جمعیت.
301 تا 500 خطرناک (قهوه‌ای تیره – Hazardous) هشدار رسمی و فوق‌العاده؛ پرهیز کامل از هرگونه فعالیت خارج از منزل.

قاعدهٔ حاکم بر شاخص نهایی (Dominant Pollutant):
در یک ایستگاه پایش، شاخص برای تک‌تک آلاینده‌ها (O3, PM2.5, PM10, CO, SO2, NO2) به صورت جداگانه محاسبه می‌شود. شاخص کلی گزارش‌شده، میانگین شاخص‌ها نیست؛ بلکه برابر با بیشترین مقدار (Max) در بین تمام آلاینده‌هاست:

AQIoverall=max(IPM2.5,IPM10,IO3,INO2,ISO2,ICO)

آلاینده‌ای که بیشترین شاخص را تولید کند، «آلایندهٔ مسئول (Responsible / Dominant Pollutant)» نامیده می‌شود.


مثال‌های حل‌شدهٔ زیرفصل 7.1

مثال 1: محاسبه غلظت جرمی مونوکسید کربن در ایستگاه کوهستانی

در یک ایستگاه پایش هوای کوهستانی، سنسور الکتروشیمیایی غلظت مونوکسید کربن (CO) را 35.0 ppm ثبت کرده است. شرایط محیطی ایستگاه شامل دمای 10.0∘C و فشار بارومتریک 84.0 kPa است. جرم مولی مونوکسید کربن M=28.01 g/mol است.
الف) غلظت جرمی واقعی گاز بر حسب mg/m3 را محاسبه کنید.
ب) اگر سنسور بدون در نظر گرفتن شرایط محلی، فرض ساده‌انگارانهٔ شرایط استاندارد NTP (25∘C و 101.325 kPa) را در تبدیل لحاظ می‌کرد، چند درصد خطا در مقدار جرمی رخ می‌داد؟

پاسخ تشریحی:
الف) تبدیل دمای اندازه‌گیری به کلوین:

T=10.0+273.15=283.15 K

محاسبه حجم مولی هوا در شرایط واقعی ایستگاه با استفاده از ثابت گازها (R=8.31446 kPa·L/(mol·K)):

Vm=R·TP=8.31446×283.1584.0≈2354.2484.0≈28.027 L/mol

محاسبه غلظت جرمی واقعی:

Cm,actual=Cv×MVm=35.0×28.0128.027≈35.0×0.9994≈34.98 mg/m3

ب) محاسبه غلظت جرمی بر اساس پیش‌فرض صلب NTP (Vm=24.45 L/mol):

Cm,NTP=35.0×28.0124.45≈35.0×1.1456≈40.10 mg/m3

محاسبه درصد خطای تخمین:

Error=Cm,NTP−Cm,actualCm,actual×100%=40.10−34.9834.98×100%≈+14.6%

نتیجه نشان می‌دهد نادیده گرفتن افت فشار ناشی از ارتفاع، موجب بیش‌تخمین (Overestimation) بیش از 14.6% در گزارش غلظت جرمی آلاینده خواهد شد.


مثال 2: مقایسه جرم ذرات غبار ریز و درشت در سنسور نوری

یک نمونه‌بردار هوا در مدت زمان 1 دقیقه، دو دسته ذره را درون محفظه نوری شمارش کرده است:

  • دستهٔ A: تعداد 8000 عدد ذره با قطر هندسی یکنواخت dA=0.5 μm
  • دستهٔ B: تنها 1 عدد ذره غبار با قطر هندسی dB=10.0 μm

با فرض کروی بودن تمام ذرات و یکسانی چگالی آن‌ها (ρ=1.5 g/cm3):
الف) جرم کل دستهٔ A و جرم تک‌ذرهٔ دستهٔ B را مقایسه کنید.
ب) اگر سنسور نوری به اشتباه تک‌ذرهٔ 10 μm را نبیند یا آن را دو برابر بزرگتر ارزیابی کند، چه اثری بر غلظت جرمی نهایی خواهد گذاشت؟

پاسخ تشریحی:
الف) حجم یک کره برابر با V=π6d3 است. نسبت حجم ذرهٔ 10 μm به ذرهٔ 0.5 μm برابر است با:

VBVA=(dBdA)3=(10.00.5)3=203=8000

بنابراین، حجم (و در نتیجه جرم) تک‌ذرهٔ 10 μm دقیقاً برابر با مجموع جرم تمام 8000 ذرهٔ دستهٔ A است:

mB=8000×mA=MA

ب) این نتیجه ثابت می‌کند که جرم ذرات به شدت تابع ابعاد بزرگتر است. در سنسورهای کیفیت هوای لیزری، اگر یک ذرهٔ درشت بر اثر تلاطم موضعی یا خطای کالیبراسیون وارد شیار نوری شود، خطای جرمی معادل هزاران ذرهٔ ریز تولید می‌کند که پدیدهٔ «نویز ضربه‌ای (Spike Noise)» در نمودارهای لحظه‌ای PM را توضیح می‌دهد.


پرسش‌ها و تمرین‌های زیرفصل 7.1

پرسش‌های مفهومی

  1. چرا در گزارش غلظت گازهای سمی نظیر CO و H2S، بیان واحد بر حسب ppm برای کالیبراسیون سنسور در ارتفاعات مختلف مستقل از فشار است، اما برای ارزیابی دوز جذب‌شده در ریه کافی نیست؟
  2. تفاوت قطر آئرودینامیکی (da) و قطر نوری (dopt) چیست و چرا ذرات متخلخل دوده کربنی رفتاری متفاوت در سنسور نوری نسبت به سنسور گراویمتری نشان می‌دهند؟
  3. در یک محیط اداری، با روشن شدن یک اسپری خوشبوکننده هوا، نمایشگر عدد شاخص eCO2 را از 450 ppm ناگهان به 3200 ppm تغییر می‌دهد. علت فیزیکی و شیمیایی این پدیده را تحلیل کنید.
  4. آیا در یک روز آرام با غلظت بالای ازن در تابستان، میانگین گرفتن از شاخص AQI آلاینده‌های مختلف برای اعلام وضعیت شهر از نظر اصول مهندسی محیط زیست مجاز است؟ چرا؟

تمرین‌های محاسباتی

  1. غلظت دی‌اکسید گوگرد (SO2 با جرم مولی M=64.066 g/mol) در خروجی یک دودکش صنعتی 200 ppm اندازه‌گیری شده است. اگر دمای گاز خروجی 150∘C و فشار مطلق آن 105.0 kPa باشد، غلظت جرمی این گاز بر حسب mg/m3 را محاسبه کنید.
    (راهنمایی: T=423.15 K، ثابت گازها R=8.3145 kPa·L/(mol·K)).

  2. در یک ایستگاه سنجش کیفیت هوا، غلظت 24 ساعته ذرات معلق PM2.5 برابر با 45.0 μg/m3 ثبت شده است. بر اساس جدول بازه‌های استاندارد EPA:

    • بازه نارنجی (ناسالم برای گروه‌های حساس): غلظت 35.5 تا 55.4 μg/m3 متناظر با شاخص AQI از 101 تا 150 است.
      شاخص کیفیت هوای متناظر را با رابطه درونیابی خطی تکه‌ای محاسبه کرده و سطح کیفی هوا را گزارش کنید.

پاسخنامهٔ تشریحی تمرین‌های زیرفصل 7.1

پاسخ تمرین 1:

محاسبه حجم مولی گاز در دمای 150∘C (423.15 K) و فشار 105.0 kPa:

Vm=R·TP=8.31446×423.15105.0≈3518.26105.0≈33.507 L/mol

محاسبه غلظت جرمی بر حسب mg/m3:

Cm=Cv×MVm=200×64.06633.507≈200×1.912≈382.4 mg/m3

بنابراین غلظت جرمی SO2 در شرایط دودکش برابر با 382.4 mg/m3 است.

پاسخ تمرین 2:

پارامترهای رابطه درونیابی:

  • C=45.0 μg/m3
  • Clow=35.5 μg/m3
  • Chigh=55.4 μg/m3
  • Ilow=101
  • Ihigh=150

اعمال در فرمول درونیابی خطی:

Ip=150−10155.4−35.5(45.0−35.5)+101=4919.9×9.5+101
Ip=2.4623×9.5+101≈23.39+101≈124.39⟹124

شاخص کیفیت هوا برابر با 124 بوده و وضعیت هوا در طبقهٔ «ناسالم برای گروه‌های حساس (Unhealthy for Sensitive Groups – نارنجی)» قرار می‌گیرد.


7.2. فناوری‌های سنجش گاز

سنجش غلظت گازها در هوا بر پایهٔ پدیده‌های شیمیایی، ترموالکتریکی، نوری و الکتروشیمیایی متعددی صورت می‌گیرد. هر فناوری حسگری به دلیل فیزیک عملکردی خاص خود، دارای مشخصات منحصربه‌فردی از نظر حساسیت، حد تشخیص (Limit of Detection – LOD)، انتخاب‌پذیری (Selectivity)، مصرف توان الکتریکی، طول عمر مفید و حساسیت به شرایط محیطی است. در این بخش، شش ستون اصلی فناوری‌های سنجش گاز با تحلیل دقیق پیوندهای شیمیایی، ترمودینامیکی و مدارهای بهسازی سیگنال بررسی می‌شوند.


7.2.1. حسگرهای اکسید فلزی و نقش گرمکن

حسگرهای نیمه‌هادی اکسید فلزی (Metal Oxide Semiconductor – MOS / MOX)، که نخستین بار توسط نائویا تاگوچی در دهه 1960 تجاری‌سازی شدند (خانواده سنسورهای Figaro TGS)، پرکاربردترین سنسورها در تجهیزات الکترونیکی تجاری، آشکارسازهای نشت گاز خانگی و سیستم‌های تهویه مطبوع هستند.

       سازوکار سد پتانسیل دانه‌ای در حسگرهای MOX
       
   1. در هوای پاک (هوای حاوی اکسیژن):
   +----------------------------------------------------+
   | اکسیژن سطحی (O-) الکترون‌های هدایت را به دام انداخته|
   | و ناحیهٔ تخلیهٔ بار عریض با سد پتانسیل بالا می‌سازد:|
   |   [ دانه 1 ]  ---( ناحیه تخلیه e-Vs )--->  [ دانه 2 ]|
   | نتیجه: مقاومت الکتریکی بالا (R0)                   |
   +----------------------------------------------------+
                            |
                            v
   2. در حضور گاز احیاکننده (مانند CO):
   +----------------------------------------------------+
   | واکنش CO + O- -> CO2 + e- الکترون را آزاد می‌کند؛   |
   | ناحیهٔ تخلیه باریک شده و سد پتانسیل کوتاه می‌شود:   |
   |   [ دانه 1 ]  ----( ناحیه باریک e-V's )---->  [ دانه 2 ]|
   | نتیجه: افت شدید مقاومت الکتریکی سنسور (Rs << R0)   |
   +----------------------------------------------------+

1. سازوکار جذب سطحی و تشکیل ناحیه تخلیه بار

مادهٔ حساس این سنسورها اغلب یک نیمه‌هادی نوع n پلی‌کریستال نظیر دی‌اکسید قلع (SnO2)، اکسید تنگستن (WO3) یا اکسید روی (ZnO) است. هنگامی که لایهٔ نیمه‌هادی در دمای بالا (200∘C تا 450∘C) در معرض هوای اتمسفر قرار می‌گیرد، مولکول‌های اکسیژن هوا بر سطح دانه‌های نانومتری اکسید فلزی جذب سطحی (Chemisorption) می‌شوند. مولکول‌های اکسیژن برای یونیزه شدن، الکترون‌های آزاد نوار هدایت (Conduction Band) نیمه‌هادی را به دام می‌اندازند:

O2(gas)⟷O2(ads)
O2(ads)+e−⟷O2−(T<150∘C)
O2−(ads)+e−⟷2O−(150∘C≤T≤350∘C)
O−(ads)+e−⟷O2−(T>350∘C)

این پدیده موجب تخلیهٔ الکترون‌های آزاد در لایهٔ سطحی دانه‌ها و تشکیل یک ناحیهٔ تخلیه بار فضایی (Electron Depletion Layer) به ضخامت LD (طول پویش دبای) می‌شود. در نتیجه، در مرز بین دانه‌های مجاور (Grain Boundaries)، سد پتانسیل الکتریکی با ارتفاع qVs شکل می‌گیرد:

qVs=e2Nt22εrε0Nd

که در آن e بار بنیادی الکترون، Nt چگالی سطحی یون‌های باردار اکسیژن، Nd غلظت ناخالصی‌های دهنده الکترون، و εrε0 ضریب گذردهی دی‌الکتریک نیمه‌هادی است. هدایت الکتریکی الکترون‌ها از میان مرزدانه‌ها تابع گسیل ترمویونی (Thermionic Emission) بوده و مقاومت الکتریکی سنسور در هوای پاک (R0) بر اساس معادله آرنیوس به صورت زیر تعریف می‌شود:

R0∝exp(qVskBT)

2. پاسخ به گازهای احیاکننده و اکسیدکننده

  • گازهای احیاکننده (Reducing Gases نظیر CO, CH4, H2, C2H5OH): این گازها با گونه‌های اکسیژن باردار سطحی واکنش داده و اکسید می‌شوند. به عنوان نمونه برای مونوکسید کربن:
    CO+O−(ads)⟶CO2(gas)+e−

    این واکنش، الکترون به دام افتاده را مجدداً به نوار هدایت نیمه‌هادی آزاد می‌کند. در نتیجه، ضخامت ناحیه تخلیه کاهش یافته، ارتفاع سد پتانسیل (qVs) کوتاه شده و مقاومت الکتریکی سنسور به شدت کاهش می‌یابد.

  • گازهای اکسیدکننده (Oxidizing Gases نظیر NO2 و O3): این گازها الکترون‌خواهی بسیار بالاتری نسبت به اکسیژن دارند و مستقیماً الکترون‌های بیشتری از نوار هدایت استخراج می‌کنند:
    NO2(gas)+e−⟷NO2−(ads)

    این عمل سبب عریض‌تر شدن ناحیه تخلیه و افزایش شدید مقاومت الکتریکی سنسور می‌شود.

رابطهٔ تجربی مقاومت سنسور Rs با غلظت گاز احیاکننده C از رابطهٔ توانی ولکن‌اشتاین تبعیت می‌کند:

Rs=R0·(1+KC)−α≈A·C−α

که در آن ضریب توان α معمولاً در بازهٔ 0.3 تا 0.7 قرار دارد و نشان‌دهندهٔ ماهیت بسیار غیرخطی این حسگرهاست.

3. نقش حیاتی و کنترل دمایی گرمکن (Heater)

حسگرهای MOX بدون گرمکن الکتریکی عملاً هیچ واکنشی نشان نمی‌دهند. گرمکن یکپارچه مقاومت پلاتینی (Pt) یا روتنیومی دو وظیفهٔ حیاتی دارد:

  1. تأمین انرژی فعال‌سازی (Activation Energy): واکنش‌های تبادل الکترون و یونیزاسیون سطحی اکسیژن در دمای اتاق رخ نمی‌دهند و نیازمند دمای 200∘C تا 450∘C هستند.
  2. تنظیم انتخاب‌پذیری دمایی (Temperature Modulation): هر گاز شیمیایی در یک دمای مشخص به حداکثر نرخ واکنش اکسیداسیون می‌رسد. برای نمونه، مونوکسید کربن (CO) در دمای حدود 250∘C بیشترین افت مقاومت را ایجاد می‌کند، در حالی که متان (CH4) پیوند قوی C−H دارد و برای اکسیداسیون کاتالیستی به دمای بالای 400∘C نیاز دارد.

چالش توان مصرفی: سنسورهای سنتی MOX بر روی بسترهای سرامیکی ضخیم ساخته می‌شدند و توان حرارتی مداوم حدود 700 mW تا 1000 mW مصرف می‌کردند که استفادهٔ باتری‌محور را غیرممکن می‌ساخت. امروزه حسگرهای نوین MEMS با استفاده از غشاهای میکرومتری معلق از جنس نیترید سیلیکون (Si3N4) و مساحت گرمایی بسیار کوچک (Micro-hotplate)، توان مصرفی گرمکن را به کمتر از 15 mW در حالت پیوسته، و کمتر از 1 mW در حالت مدولاسیون پالس حرارتی (Pulsed Temperature Modulation) کاهش داده‌اند.


7.2.2. حسگرهای الکتروشیمیایی

حسگرهای الکتروشیمیایی (Electrochemical Amperometric Gas Sensors) مبدل‌هایی بر پایهٔ پیل‌های سوختی مینیاتوری هستند که در آن‌ها واکنش اکسیداسیون یا احیای شیمیایی گاز در سطح مشترک الکترود-الکترولیت، جریانی الکتریکی متناسب با غلظت تولید می‌کند.

       شِما و مدار پتانسیواستات حسگر الکتروشیمیایی 3 الکتروده
       
               مولکول گاز هدف (مانند CO)
                         |
                         v غشای فیلتر و سوراخ نفوذی (Capillary)
   +-------------------------------------------------------+
   |  الکترود کار (WE)       [ کاتالیزور پلاتین با سطح بالا ]|
   |-------------------------------------------------------|
   |                الکترولیت مایع یا اسیدی                 |
   |-------------------------------------------------------|
   |  الکترود مرجع (RE)      [ پتانسیل شبه‌ثابت بدون عبور جریان ]|
   |-------------------------------------------------------|
   |  الکترود کمکی (CE)      [ واکنش متقابل احیای اکسیژن ]  |
   +-------------------------------------------------------+
        |                 |                      |
        |                 v                      |
        |           (ورودی معکوس op-amp)          |
        |                 +---[ پتانسیواستات ]---+
        v
    [ تقویت‌کننده ترانس‌امپدانس TIA ] ---> ولتاژ خروجی خطی V_out

1. ساختار سه الکتروده و نقش مدار پتانسیواستات

حسگرهای مدرن از معماری سه الکتروده (Three-Electrode Cell) استفاده می‌کنند:

  • الکترود کار یا حسگر (Working / Sensing Electrode – WE): سطحی با تخلخل بالا پوشیده از کاتالیزورهای فلزی گرانبها (پلاتین Pt، طلا Au یا روتنیم Ru) که گاز هدف در تماس با آن واکنش می‌دهد.
  • الکترود مرجع (Reference Electrode – RE): الکترودی با پتانسیل الکتروشیمیایی کاملاً پایدار (نظیر Pt/Air یا Ag/AgCl) که هیچ جریانی از آن عبور نمی‌کند (امپدانس ورودی بسیار بالا) و وظیفهٔ تثبیت پتانسیل الکترود کار را بر عهده دارد.
  • الکترود شمارنده یا کمکی (Counter Electrode – CE): حلقهٔ الکتریکی را از طریق الکترولیت کامل می‌کند و الکترون‌های مبادله‌شده را دریافت یا تأمین می‌نماید.

مدار پتانسیواستات (Potentiostat) با استفاده از یک تقویت‌کننده عملیاتی، ولتاژ الکترود کار نسبت به الکترود مرجع (VWE−VRE) را همواره در یک پتانسیل بایاس ثابت (Vbias) قفل می‌کند. سپس یک تقویت‌کننده ترانس‌امپدانس (Transimpedance Amplifier – TIA) جریان سلول Icell را به ولتاژ خروجی تبدیل می‌کند:

Vout=−Icell·Rf

2. قانون فارادی و مکانیسم کنترل نفوذ

واکنش واکنش اکسیداسیون گاز هدف (برای نمونه مونوکسید کربن) بر روی الکترود کار و احیای متقابل اکسیژن بر روی الکترود کمکی به شرح زیر است:

  • در الکترود کار (WE):
    CO+H2O⟶CO2+2H++2e−
  • در الکترود کمکی (CE):
    12O2+2H++2e−⟶H2O

طراحی این حسگرها به گونه‌ای است که سرعت واکنش الکتروشیمیایی بر سطح کاتالیزور بسیار سریع‌تر از سرعت رسیدن گاز به الکترود است. ورود گاز به داخل محفظه توسط یک دیافراگم هیدروفوبیک متخلخل یا روزنهٔ مویرگی باریک (Diffusion Barrier / Capillary) محدود می‌شود. بر پایهٔ قانون اول فیک در نفوذ در حالت پایا (Fick’s First Law of Diffusion)، شار جرمی نفوذ به الکترود برابر است با:

J=−D·dCdx=D·Cambient−Csurfaceδ≈D·Cδ

طبق قانون فارادی، جریان حاصل از تبادل n مول الکترون به ازای هر مول گاز برابر خواهد بود با:

Icell=n·F·A·J=(n·F·A·Dδ)·C=S·C

که در آن:

  • n تعداد الکترون‌های مبادله‌شده به ازای هر مولکول (برای CO برابر با 2)
  • F ثابت فارادی (F=96485.3 C/mol)
  • A سطح مقطع روزنهٔ نفوذ
  • D ضریب نفوذ گاز در هوا
  • δ طول مسیر نفوذ
  • S حساسیت سنسور بر حسب نانوآمپر بر پی‌پی‌ام (nA/ppm)

مزیت بی‌نظیر خطی بودن: از آنجا که جریان سلول تابع خطی مستقیم شار نفوذ گاز است، خروجی حسگرهای الکتروشیمیایی بر خلاف حسگرهای MOX، در یک گسترهٔ دینامیکی وسیع (از کسری از ppm تا چندین هزار ppm) کاملاً خطی (R2>0.999) است.


7.2.3. روش‌های نوری و NDIR

روش مادون قرمز غیرپاشنده (Non-Dispersive Infrared – NDIR) استاندارد طلایی و اندازه‌شناسی مرجع برای اندازه‌گیری مستقیم گازهای چنداتمی ناهمگن، به‌ویژه دی‌اکسید کربن (CO2)، هیدروکربن‌ها و مونوکسید کربن است.

         مسیر تشعشع نوری در سنسور NDIR دوکاناله
         
   +----------------------------------------------------+
   | منبع تابش مادون قرمز (لامپ IR / LED میکرو)          |
   +----------------------------------------------------+
                            |
                            v تابش موازی در محفظه طلاکاری
   +----------------------------------------------------+
   | گاز درون محفظه: جذب انتخابی فوتون‌ها در 4.26um     |
   | (طول موج مرجع 3.91um بدون تضعیف عبور می‌کند)        |
   +----------------------------------------------------+
             |                                |
             v                                v
   +--------------------+           +--------------------+
   | فیلتر 4.26um (CO2) |           | فیلتر 3.91um (Ref) |
   | کانال اندازه‌گیری  |           | کانال مبنای تفاضلی |
   +--------------------+           +--------------------+

1. مبانی طیف‌سنجی جذب مولکولی مادون قرمز

مولکول‌های گازی ناهم‌هسته (Heteroatomic Molecules) دارای پیوندهای کووالانسی دو یا چندقطبی هستند که در اثر برانگیختگی فوتونی دچار ارتعاشات کششی، خمشی و چرخشی می‌شوند. این گذارهای ارتعاشی در باندهای طیفی مشخصی در ناحیهٔ مادون قرمز میانی (MIR با طول موج 2 μm تا 12 μm) فوتون جذب می‌کنند:

  • دی‌اکسید کربن (CO2): پیوند ارتعاشی خمشی نامتقارن (ν3) در طول موج 4.26 μm دارای باند جذب فوق‌العاده قوی و اختصاصی است.
  • مونوکسید کربن (CO): باند ارتعاشی اصلی در طول موج 4.67 μm.
  • هیدروکربن‌ها و متان (CH4): باند ارتعاش کششی پیوند C−H در حدود 3.3 تا 3.4 μm.

نکتهٔ کلیدی کوانتومی: مولکول‌های دومولکولی هم‌هسته نظیر نیتروژن (N2) و اکسیژن (O2) و گازهای نجیب تک‌اتمی (Ar,He) فاقد گشتاور دوقطبی دائمی یا گذار ممان دوقطبی ارتعاشی هستند؛ بنابراین در ناحیه مادون قرمز هیچ نوری جذب نمی‌کنند و اتمسفر هوا برای پرتوهای IR سنسور شفاف عمل می‌کند.

2. قانون بیر-لامبرت (Beer-Lambert-Bouguer Law)

هنگامی که پرتوی موازی از نور با شدت اولیه I0 از میان محفظه نوری حاوی گاز با طول مسیر نوری L عبور می‌کند، شدت نور خروجی I بر پایهٔ قانون بیر-لامبرت تضعیف می‌شود:

I(λ)=I0(λ)·exp(−α(λ)·C·L)

که در آن:

  • α(λ) ضریب جذب مولی گاز در طول موج λ
  • C غلظت گاز درون محفظه
  • L طول مسیر عبور نور (Optical Path Length)

در سنسورهای تجاری، فیلتر اپتیکی پهنای باند محدودی (FWHM حدود 100 nm) دارد؛ لذا رابطهٔ خطی‌سازی‌شده با ضریب تصحیح توانی کالیبره می‌شود:

II0=1−Span·[1−exp(−α·Cc·L)]

3. توپولوژی دوکاناله (Dual Wavelength Differential Channel)

سنسورهای NDIR ارزان‌قیمت تک‌کاناله بر اثر افت نور ناشی از فرسودگی لامپ، نشست گرد و غبار بر روی آینه‌ها و تغییر دمای محیط دچار دریفت شدید می‌شوند. در معماری استاندارد صنعتی از دتکتور تفاضلی دو کاناله استفاده می‌شود:

  1. کانال اندازه‌گیری (Active / Active Channel): مجهز به فیلتر تداخلی باریک در طول موج جذب گاز هدف (مثلاً λ=4.26 μm برای CO2).
  2. کانال مرجع (Reference Channel): مجهز به فیلتری در طول موج خنثی که هیچ گاز متداولی در آن جذب نوری ندارد (مثلاً λ=3.91 μm).

سیگنال پردازش‌شده بر پایهٔ نسبت خروجی دو کانال محاسبه می‌شود:

Ratio=VactiveVreference

هرگونه پیری فیلامان لامپ، کدورت پنجره‌ها یا افت بازتاب آینه‌ها هر دو کانال را به یک نسبت تضعیف کرده و در نسبت تقسیم حذف می‌شود؛ بدین ترتیب حسگر بدون نیاز به کالیبراسیون مکرر تا 10 سال پایدار می‌ماند.


7.2.4. روش کاتالیستی برای گازهای قابل‌اشتعال و روش هدایت حرارتی با دامنهٔ کاربرد متفاوت

این دو فناوری هرچند بر پایهٔ گرما و مقاومت الکتریکی کار می‌کنند، اما در پدیدهٔ فیزیکی و محدودهٔ غلظت کارکردی کاملاً متفاوت دارند.

1. حسگر کاتالیستی پلیستور (Catalytic Pellistor)

پلیستور استاندارد صنعتی شماره یک برای حفاظت در برابر انفجار در صنایع نفت، گاز، معادن و ایمنی نشت گاز شهری است. این سنسور از دو دانهٔ سرامیکی ریز (مهره‌های میلی‌متری) به صورت یک جفت متقارن درون پل وتستون تشکیل شده است:

  • دانهٔ فعال آشکارساز (Detector Bead): مهرهٔ آلومینایی حاوی سیم‌پیچ پلاتین که سطح خارجی آن با فلزات گرانبهای کاتالیزوری (پلاتین/پالادیم) اندود شده است.
  • دانهٔ جبران‌ساز غیرفعال (Compensator Bead): مهره‌ای دقیقاً هم‌اندازه با دانه فعال اما بدون کاتالیزور (یا با سطح شیشه‌ای خنثی‌شده) که به گاز واکنش نمی‌دهد اما تغییرات دما، رطوبت و سرعت باد محیط را جبران می‌کند.
       مدار پل وتستون در حسگرهای کاتالیستی (Pellistor)
       
                        +V_supply
                            |
               +------------+------------+
               |                         |
               |                         |
              [R1]                      [R2]
          مقاومت ثابت               مقاومت ثابت
               |                         |
               +---( خروجی تفاضلی dV )---+
               |                         |
         [ مهره فعال ]             [ مهره جبران‌ساز ]
         Detector Bead            Compensator Bead
         (دارای کاتالیزور)           (خنثی و غیرفعال)
               |                         |
               +------------+------------+
                            |
                           GND

سازوکار اشتعال کاتالیستی بدون شعله (Flameless Catalytic Combustion):
جریان الکتریکی سیم‌پیچ پلاتین، مهره را تا دمای کاری حدود 450∘C تا 550∘C گرم می‌کند. به محض نفوذ گاز قابل‌اشتعال (نظیر متان CH4)، گاز بر سطح کاتالیزور به صورت هتروژن در دمایی بسیار پایین‌تر از نقطهٔ اشتعال خودبه‌خودی می‌سوزد:

CH4+2O2→Pt/Pd CatalystCO2+2H2O+ΔHc(ΔHc=−891 kJ/mol)

گرمای آزادشده از این احتراق دمای مهرهٔ فعال را به اندازه ΔT بالا می‌برد. با توجه به ضریب دمایی مقاومت پلاتین (αT≈0.00385 K−1)، مقاومت مهره افزایش می‌یابد:

ΔR=R0·αT·ΔT

ولتاژ خروج از تعادل پل وتستون مستقیماً متناسب با غلظت گاز اشتعال‌پذیر است:

ΔV=Vs4·(ΔRR0)∝ΔHc·C

محدوده کاری الزامی: پلیستورها منحصراً برای پایش خطر انفجار در محدودهٔ حد پایین انفجار (Lower Explosive Limit – LEL) طراحی شده‌اند (0 تا 100% LEL). برای مثال برای گاز متان، 100% LEL معادل با غلظت 5.0% حجمی (50,000 ppm) در هوا است.

محدودیت بحرانی ایمنی: پلیستور برای سوزاندن گاز به حضور اکسیژن محیط نیاز دارد. در محیط‌های بی‌اکسیژن (Inert Atmosphere با گاز نیتروژن) یا غلظت‌های بسیار غنی گاز بالاتر از UEL، پلیستور به اشتباه عدد صفر یا بسیار کم را نشان می‌دهد که خطر انفجار ناگهانی را به همراه دارد!

2. حسگر هدایت حرارتی (Thermal Conductivity Detector – TCD / Katharometer)

بر خلاف پلیستور، کاتارومتر هیچ واکنشی انجام نمی‌دهد و احتراقی رخ نمی‌دهد. عملکرد این حسگر صرفاً بر پایهٔ تفاوت رسانندگی گرمایی گاز هدف نسبت به گاز مرجع (هوا) استوار است.
سیم‌پیچ داغی با جریان ثابت گرم می‌شود؛ نرخ انتقال حرارت از سیم به بدنه توسط قانون سرمایش فوریه کنترل می‌شود:

Q˙=kgas·Ad·(Twire−Tbody)
  • گازهایی مانند هلیوم (He با k≈0.151 W/(m·K)) و هیدروژن (H2 با k≈0.180 W/(m·K)) دارای رسانندگی حرارتی بسیار بالاتری نسبت به هوای خشک (kair≈0.026 W/(m·K)) هستند. حضور حتی چند درصد هیدروژن سیم را به شدت سرد کرده و مقاومتش را کاهش می‌دهد.
  • گازهایی مانند دی‌اکسید کربن (k≈0.016 W/(m·K)) رسانندگی کمتری نسبت به هوا دارند و حضورشان باعث داغ‌تر شدن سیم می‌شود.

دامنهٔ کاربرد: TCD حساسیت کمی به مقادیر ناچیز پی‌پی‌ام دارد، اما برای اندازه‌گیری درصدهای بالای گاز (0% تا 100% vol) در خطوط صنعتی، فرآیندهای هیدروژنی، و محیط‌های بدون اکسیژن (Anaerobic) بی‌رقیب است.


7.2.5. آشکارساز فوتویونیزاسیون برای ترکیبات آلی فرار در حد آشنایی

آشکارساز فوتویونیزاسیون (Photoionization Detector – PID) یک ابزار اندازه‌شناسی فوق‌العاده حساس برای پایش ترکیبات آلی فرار (VOCs) در سطوح بسیار پایین (از 1 ppb تا چند هزار ppm) است.

       پدیدار فوتویونیزاسیون مولکول‌های VOC با لامپ فرابنفش VUV
       
       فوتون‌های پرانرژی فرابنفش خلأ (hv = 10.6 eV)
                      ||||||
                      vvvvvv
   +---------------------------------------------+
   |   [ گاز نمونه شامل N2, O2, H2O و بنزن ]    |
   |                                             |
   | - نیتروژن (IE = 15.6 eV)  ---> یونیزه نمی‌شود |
   | - اکسیژن  (IE = 12.1 eV)  ---> یونیزه نمی‌شود |
   | - بنزن   (IE = 9.24 eV)  ---> C6H6+  +  e-  |
   +---------------------------------------------+
            |                              |
            v                              v
       الکترود منفی (-)              الکترود مثبت (+)
     جذب یون‌های مثبت R+              جذب الکترون‌های آزاد e-
            |                              |
            +------------[ pA-Meter ]------+
                            |
                   جریان فوق‌ضعیف نانوآمپر

1. سازوکار فوتویونیزاسیون و پتانسیل یونیزاسیون (Ionization Energy)

در محفظه یونیزاسیون سنسور PID، یک لامپ تخلیه گازی فرابنفش خلأ (VUV Lamp حاوی گاز زنون، کریپتون یا آرگون) فوتون‌هایی با انرژی معین تولید می‌کند. لامپ‌های استاندارد تجاری دارای فوتون‌هایی با انرژی‌های زیر هستند:

  • 9.8 eV: برای ترکیبات آروماتیک بنزنی اختصاصی
  • 10.6 eV (پرکاربردترین لامپ تجاری کریپتون)
  • 11.7 eV (لامپ پرانرژی آرگون با پنجره لیتیم فلوراید LiF)

قاعدهٔ شرط یونیزاسیون: یک مولکول گازی تنها در صورتی فوتویونیزه می‌شود که انرژی یونیزاسیون آن (IE) از انرژی فوتون ساطع‌شده (hν) کوچکتر باشد:

IEmolecule<hν

مولکول پس از جذب فوتون شکافته شده و یک یون مثبت و یک الکترون آزاد می‌سازد:

R+hν⟶R++e−

اجزای اصلی تشکیل‌دهندهٔ اتمسفر هوا دارای انرژی‌های یونیزاسیون بسیار بالایی هستند:

  • نیتروژن (N2): IE=15.58 eV
  • اکسیژن (O2): IE=12.07 eV
  • دی‌اکسید کربن (CO2): IE=13.78 eV
  • متان (CH4): IE=12.61 eV
  • آب (H2O): IE=12.62 eV

هیچ‌یک از این گازها با فوتون‌های لامپ متداول 10.6 eV یونیزه نمی‌شوند؛ بنابراین زمینهٔ هوا کاملاً خنثی و بدون سیگنال است. اما اکثر ترکیبات آلی فرار سمی و خطرناک، دارای انرژی یونیزاسیون زیر 10.6 eV هستند:

  • بنزن (C6H6): IE=9.24 eV
  • تولوئن (C7H8): IE=8.82 eV
  • ایزوبوتیلن (C4H8): IE=9.24 eV
  • هگزان (C6H14): IE=10.13 eV

یون‌ها و الکترون‌های ایجادشده توسط میدان الکتریکی برقرار بین دو الکترود موازی جمع‌آوری شده و جریانی در مقیاس پیکوآمپر (10−12 A) تا نانوآمپر تولید می‌کنند که توسط یک الکترومتر با امپدانس فوق‌بالا قرائت می‌شود.

2. ضریب پاسخ (Correction Factor – CF)

سنسورهای PID نمی‌توانند نوع ترکیب آلی را به تفکیک تشخیص دهند، بلکه جریان کل یونیزاسیون همه ترکیبات با IE<hν را می‌خوانند. برای واسنجی، سنسور با گاز مرجع استاندارد ایزوبوتیلن (Isobutylene) با ضریب CF=1.0 کالیبره می‌شود. اگر بخواهیم غلظت گاز دیگری (مثلاً تولوئن با CF=0.50 یا اتانول با CF=12.0) را بسنجیم، از رابطهٔ زیر استفاده می‌شود:

Concentrationactual=ReadingIsobutylene×CF

پدیدهٔ خاموشی ناشی از رطوبت (Humidity Quenching): بخار آب رطوبت بالایی در هوا ایجاد می‌کند. هرچند آب یونیزه نمی‌شود، اما مولکول‌های آب فوتون‌های UV را پراکنده کرده و با به دام انداختن یون‌های باردار، آن‌ها را پیش از رسیدن به الکترود بازترکیب (Recombine) می‌کنند که منجر به کاهش کاذب سیگنال در هوای شرجی می‌شود.


جدول مقایسهٔ جامع شش فناوری سنجش گاز

فناوری سنجش پدیدهٔ فیزیکی/شیمیایی محدودهٔ غلظت متداول مزایای برجسته معایب و محدودیت‌ها گازهای هدف اصلی
اکسید فلزی (MOX) تغییر مقاومت لایه تخلیه بار مرزدانه‌ها 1 ppm−1000 ppm قیمت بسیار ارزان، ساختار فشرده، خروجی قوی مصرف بالای گرمکن، انتخاب‌پذیری پایین، غیرخطی گاز شهری، الکل، TVOC، مونوکسید کربن
الکتروشیمیایی اکسیداسیون/احیای پیل در پتانسیل ثابت 0.1 ppm−5000 ppm خروجی کاملاً خطی، توان مصرفی ناچیز، گزینش‌پذیری بالا طول عمر محدود (2 تا 3 سال)، تبخیر الکترولیت در خشکی CO, H2S, NO2, SO2, O2
مادون قرمز NDIR جذب ارتعاشی فوتون در طول موج اختصاصی 1 ppm−100% vol عدم مسمومیت، پایداری بلندمدت عالی، سنجش مستقیم قیمت بالاتر، ناتوانی در سنجش گازهای دومولکولی هم‌هسته CO2, هیدروکربن‌ها (CH4, C3H8), CO
کاتالیستی (Pellistor) احتراق بدون شعله روی مهره پلاتین کاتالیزوری 0−100% LEL مقاومت مکانیکی بالا، استاندارد ضد انفجار ATEX نیاز مطلق به اکسیژن هوا، مسمومیت کاتالیست با سیلیکون گازهای قابل اشتعال (CH4, پروپان، هیدروژن)
هدایت حرارتی (TCD) اتلاف حرارت بر پایه ضریب انتقال حرارت گاز 0.1%−100% vol کارکرد در محیط‌های بدون اکسیژن، پاسخ سریع عدم حساسیت به مقادیر ناچیز ppm، خطای متقاطع پس‌زمینه هیدروژن (H2)، هلیوم (He)، گاز طبیعی خالص
فوتویونیزاسیون (PID) یونیزاسیون فوتونی فرابنفش (IE<hν) 1 ppb−2000 ppm حساسیت خارق‌العاده به ترکیبات سمی در حد ppb حساسیت به رطوبت هوا، فرسایش لامپ UV، قیمت بالا ترکیبات آلی فرار (بنزن، تولوئن، زایلن، حلال‌ها)

مثال‌های حل‌شدهٔ زیرفصل 7.2

مثال 1: محاسبه ولتاژ خروجی تقویت‌کننده ترانس‌امپدانس در سنسور الکتروشیمیایی CO

یک سنسور الکتروشیمیایی مونوکسید کربن دارای حساسیت کاتالیستی S=55.0 nA/ppm است. این سنسور به یک مدار ترانس‌امپدانس با مقاومت فیدبک Rf=100.0 kΩ متصل شده است.
الف) جریان تولیدی سلول سنسور در غلظت بحرانی هشدار CO برابر با 40.0 ppm چقدر است؟
ب) ولتاژ خروجی تقویت‌کننده نسبت به مبنای ولتاژ مرجع چقدر تغییر خواهد کرد؟

پاسخ تشریحی:
الف) محاسبه جریان سنسور بر اساس رابطه خطی فارادی:

Icell=S×C=55.0 nA/ppm×40.0 ppm=2200.0 nA=2.20 μA

ب) رابطه خروجی تقویت‌کننده ترانس‌امپدانس (TIA):

|ΔVout|=Icell×Rf
|ΔVout|=2.20×10−6 A×100.0×103 Ω=0.220 V=220.0 mV

بنابراین ولتاژ خروجی به اندازهٔ 220 mV تغییر می‌کند که به راحتی توسط مبدل آنالوگ به دیجیتال (ADC) یک میکروکنترلر با رزولوشن بالا قابل اندازه‌گیری است.


مثال 2: تحلیل قانون بیر-لامبرت در سنسور NDIR دی‌اکسید کربن

یک ماژول NDIR برای سنجش CO2 از محفظه نوری با طول مؤثر L=5.0 cm=0.050 m استفاده می‌کند. ضریب تضعیف جذبی نوری برای طول موج λ=4.26 μm برابر با α=0.0020 ppm−1·m−1 تعیین شده است.
الف) نسبت شدت نور دریافتی به شدت اولیه (II0) در هوای پاک با غلظت 400 ppm چقدر است؟
ب) اگر غلظت گاز در اثر تنفس در اتاق بسته به 2000 ppm افزایش یابد، نسبت شدت نور چقدر خواهد شد؟

پاسخ تشریحی:
الف) در غلظت C1=400 ppm:
محاسبه توان جذبی:

τ1=α·C1·L=0.0020 ppm−1·m−1×400 ppm×0.050 m=0.040

نسبت عبور پرتو:

I1I0=exp(−τ1)=e−0.040≈0.9608(96.08%)

ب) در غلظت C2=2000 ppm:
محاسبه توان جذبی:

τ2=α·C2·L=0.0020×2000×0.050=0.200

نسبت عبور پرتو:

I2I0=exp(−τ2)=e−0.200≈0.8187(81.87%)

تغییر غلظت از 400 به 2000 ppm منجر به افت شدت نور از 96.08% به 81.87% نسبت به تابش مبنا می‌شود که افت جذب معادل 14.21% کل توان نور را نشان می‌دهد.


پرسش‌ها و تمرین‌های زیرفصل 7.2

پرسش‌های مفهومی

  1. چرا حسگرهای نیمه‌هادی اکسید فلزی (MOX) در دمای اتاق قادر به آشکارسازی گاز مونوکسید کربن نیستند و افزایش توان گرمکن چگونه بازده واکنش را تغییر می‌دهد؟
  2. تفاوت اساسی مدار پتانسیواستات سه الکتروده با یک مدار مقاومتی ساده در سنسورهای الکتروشیمیایی چیست و چرا نباید از الکترود مرجع (RE) جریان الکتریکی عبور کند؟
  3. چرا گازهای نیتروژن (N2) و آرگون (Ar) توسط سنسورهای مادون قرمز NDIR جذب نمی‌شوند، اما مولکول‌های متقارن دی‌اکسید کربن (CO2) جذب مادون قرمز بسیار شدیدی از خود نشان می‌دهند؟
  4. خطرات جانی استفاده از حسگرهای کاتالیستی پلیستور در محیط‌هایی که ممکن است غلظت گاز متان به بیش از 15% حجمی برسد را تحلیل کنید.
  5. چرا در دستگاه‌های پرتابل PID، از گاز ایزوبوتیلن به عنوان گاز کالیبراسیون استاندارد استفاده می‌شود و ضریب تصحیح (CF) چه نقشی در تبدیل داده‌ها دارد؟

تمرین‌های محاسباتی

  1. یک حسگر نیمه‌هادی اکسید فلزی دارای مقاومت اولیه در هوای پاک R0=20.0 kΩ است. رابطه مشخصه سنسور نسبت به گاز اتانول به صورت توانی Rs=R0·(1+0.05·C)−0.5 است که در آن C بر حسب ppm است. مقاومت سنسور را در غلظت‌های 10 ppm، 50 ppm و 200 ppm محاسبه کنید.

  2. در یک سنسور پلیستور کاتالیستی، مهرهٔ فعال دارای مقاومت اولیه R0=3.0 Ω در دمای کاری است. به ازای هر 1% LEL متان، احتراق کاتالیستی دمای مهره را به اندازه ΔT=0.25∘C افزایش می‌دهد. با فرض ضریب دمایی پلاتین αT=0.00385 K−1 و ولتاژ تغذیه پل متقارن Vs=3.0 V، ولتاژ تفاضلی خروجی پل را در غلظت هشدار 20% LEL محاسبه کنید.


پاسخنامهٔ تشریحی تمرین‌های زیرفصل 7.2

پاسخ تمرین 1:

رابطه مقاومت سنسور:

Rs=20.0 kΩ×(1+0.05·C)−0.5

  • در غلظت C=10 ppm:

    1+0.05×10=1+0.50=1.50
    Rs(10)=20.01.50≈20.01.2247≈16.33 kΩ

  • در غلظت C=50 ppm:

    1+0.05×50=1+2.50=3.50
    Rs(50)=20.03.50≈20.01.8708≈10.69 kΩ

  • در غلظت C=200 ppm:

    1+0.05×200=1+10.0=11.0
    Rs(200)=20.011.0≈20.03.3166≈6.03 kΩ

    مشاهده می‌شود که با افزایش بیست برابری غلظت (از 10 به 200)، مقاومت سنسور به دلیل ماهیت رادیکالی غیرخطی تنها به حدود یک‌سوم مقدار خود افت می‌کند.

پاسخ تمرین 2:

  • افزایش کل دما در غلظت 20% LEL:

    ΔT=20×0.25∘C=5.0∘C

  • افزایش مقاومت مهره فعال:

    ΔR=R0·αT·ΔT=3.0 Ω×0.00385 K−1×5.0 K=0.05775 Ω

  • ولتاژ خروجی تفاضلی پل وتستون:

    ΔV=Vs4×(ΔRR0)=3.0 V4×(0.05775 Ω3.0 Ω)=0.75×0.01925=0.0144375 V≈14.44 mV

    بنابراین خروجی پل وتستون در 20% LEL برابر با 14.44 mV خواهد بود.


جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

سنجش گازها و ذرات معلق، پیوندگاه علم شیمی سطح، ترمودینامیک کلاسیک، فیزیک کوانتومی طیف‌سنجی نوری و میکروالکترونیک نیمه‌هادی است. همان‌طور که در این مقاله تشریح شد، انتخاب حسگر مناسب همواره متضمن سبک‌سنگین کردن مصالحه‌های مهندسی (Trade-offs) میان هزینه، مصرف انرژی، پایداری کالیبراسیون و انتخاب‌پذیری است:

  • حسگرهای نیمه‌هادی اکسید فلزی (MOX) گزینه‌ای بسیار کم‌هزینه و دردسترس برای آشکارسازی آستانه‌ای حضور گازها و پروژه‌های مصرفی هستند، اما نیازمند گرمکن بوده و از پاسخ غیرخطی و انتخاب‌پذیری پایین رنج می‌برند.
  • حسگرهای الکتروشیمیایی با جریان خروجی کاملاً خطی بر پایهٔ قانون فارادی و مصرف توان در حد میکرووات، استاندارد بی‌بدیل پایش گازهای سمی محیط کار (CO,H2S,NO2) محسوب می‌شوند؛ هرچند طول عمر آنها تابع پایداری شیمیایی الکترولیت است.
  • روش نوری NDIR دقیق‌ترین و ماندگارترین ابزار سنجش مستقیم مولکول‌های چنداتمی نظیر CO2 است که به لطف معماری دوکاناله، پایداری اندازه‌شناسی خود را در بازه‌های ده‌ساله حفظ می‌کند.
  • روش کاتالیستی پلیستور برای حفاظت در برابر انفجار در گسترهٔ LEL گازهای قابل اشتعال در حضور اکسیژن اختصاص دارد و کاتارومتر (TCD) پایش مقادیر بالای درصدی گازها در شرایط بدون اکسیژن را بر عهده می‌گیرد.
  • در نهایت، دتکتورهای فوتویونیزاسیون (PID) حساس‌ترین ابزار برای ردگیری آلاینده‌های بسیار سمی و ترکیبات آلی فرار در محدودهٔ ppb هستند.

درک این اصول، پیش‌نیاز حیاتی برای بررسی ابعاد، رفتار اپتیکی ذرات معلق و پدیده‌های استهلاک و خطاهای محیطی است که در مقالات بعدی دانشنامه بررسی می‌شوند.


منابع و مراجع مورد مطالعهٔ این مقاله

  1. Fraden, Jacob. Handbook of Modern Sensors: Physics, Designs, and Applications. 5th Edition, Springer, 2016. (Chapter 17: Chemical Sensors, Optical Gas Absorption and Chemisorption Principles). Springer Link
  2. Figaro Engineering Inc. General Information on Figaro Gas Sensors and MOS/MOX Principles. Technical Documentation for TGS2600 and TGS Series. Figaro TGS2600
  3. Sensirion AG. SCD30 Sensor Module Datasheet: CO2, Humidity, and Temperature Sensor with NDIR Technology. Sensirion Technical Library, 2020. Sensirion SCD30
  4. Bard, Allen J., and Faulkner, Larry R. Electrochemical Methods: Fundamentals and Applications. 2nd Edition, John Wiley & Sons, 2001. (Amperometric Sensors, Potentiostatic Control, and Fickian Mass Transport). Wiley
  5. Wilson, Jon S. (Editor). Sensor Technology Handbook. Newnes (Elsevier), 2004. (Chapter 18: Chemical and Environmental Sensors, Catalytic Pellistors, and Thermal Conductivity Detectors). Elsevier
  6. Alphasense Ltd. Application Note AAN 104: Electrochemical Gas Sensors — Operating Principles and Circuit Design. Alphasense Technical Library.

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا