اصول تبدیل کمیت‌های فیزیکی: حسگری مقاومتی، خازنی، القایی و اثرهای پیزو و ترموالکتریک

3.1. حسگری مقاومتی، خازنی و القایی

حسگرهای الکترومکانیکی و پسیو، سنگ‌بنای سیستم‌های اندازه‌گیری صنعتی و آزمایشگاهی مدرن را تشکیل می‌دهند. در این رده از حسگرها، کمیت مکانیکی، فیزیکی یا محیطی ورودی (مانند جابجایی، نیرو، فشار یا رطوبت) از طریق تغییر مشخصات الکتریکی پایه شامل مقاومت الکتریکی (R)، ظرفیت خازنی (C) و ضریب خودالقایی یا القای متقابل (L) به یک متغیر الکتریکی قابل پردازش تبدیل می‌شود.

+--------------------------+
| کمیت فیزیکی ورودی        |
| (جابجایی، نیرو، دما، ...) |
+--------------------------+
            |
            v  تغییر مشخصه هندسی یا ماده
+--------------------------+
| المان پسیو حسگر          |
| (تغییر R یا C یا L)      |
+--------------------------+
            |
            v  مدار واسط (پل، تقویت بار)
+--------------------------+
| سیگنال خروجی الکتریکی    |
| (ولتاژ، جریان، فرکانس)   |
+--------------------------+

3.1.1. تغییر مقاومت و روش خوانش

مقاومت الکتریکی یک رسانا با طول l، سطح مقطع یکنواخت A و مقاومت ویژهٔ الکتریکی ρ از رابطهٔ بنیادی زیر به دست می‌آید:

R=ρlA

هر فرآیند فیزیکی که بتواند ابعاد هندسی رسانا (l یا A) یا مقاومت ویژهٔ ذاتی آن (ρ) را مدوله کند، اساس یک حسگر مقاومتی را پایه‌ریزی می‌کند. پتانسیومترهای خطی و چرخشی با جابجایی مکانیکی لغزنده (Wiper) طول مؤثر l را تغییر می‌دهند؛ ترمیستورها و حسگرهای RTD (مانند پلاتین PT100) مقاومت ویژهٔ وابسته به دما را مبنا قرار می‌دهند؛ و استرین‌گیج‌های پیزومقاومتی با کرنش مکانیکی تغییراتی توأم در هندسه و ساختار الکترونی ماده پدید می‌آورند.

روش‌های خوانش و پردازش سیگنال مقاومتی

تبدیل تغییرات مقاومت (ΔR) به ولتاژ قابل اندازه‌گیری معمولاً از طریق سه پیکربندی اصلی مدار خوانش صورت می‌پذیرد:

  1. مدار مقسم ولتاژ (Voltage Divider):
    ساده‌ترین رویکرد برای خوانش پتانسیومترها و تغییرات بزرگ مقاومت است. با این حال، رابطهٔ ولتاژ خروجی با مقاومت در صورت وجود مقاومت بار RL غیرخطی شده و هرگونه نوسان ولتاژ تغذیه مستقیماً به خروجی منتقل می‌شود.

  2. پل وتستون (Wheatstone Bridge):
    پل وتستون پیکربندی استاندارد صنعتی برای اندازه‌گیری تغییرات جزئی مقاومت (ΔR≪R) در حسگرهایی نظیر استرین‌گیج‌ها و RTDهاست. پل شامل دو شاخه مقسم ولتاژ موازی و منبع تحریک Vex است:

            (+) V_ex (تحریک پل)
                 |
        +--------+--------+
        |                 |
      [ R3 ]            [ R4 ]  (بازوهای بالا)
        |    ( V_out )    |
     (A)+----(+)  (-)-----+ (B)
        |                 |
      [ R1 ]            [ R2 ]  (بازوهای پایین)
        |                 |
        +--------+--------+
                 |
            (-) GND / 0V

ولتاژ پتانسیل گره A برابر است با VA=VexR1R1+R3 و ولتاژ گره B برابر است با VB=VexR2R2+R4. ولتاژ تفاضلی خروجی برابر است با:

Vout=VA−VB=Vex(R1R1+R3−R2R2+R4)

  • پل در مد انحراف (Deflection Mode): پل در حالت اولیه بالانس است (R1R4=R2R3) و خروجی صفر است. با اعمال کرنش، انحراف ولتاژ Vout مستقیماً اندازه‌گیری می‌شود. در حالت تک‌بازو (Quarter Bridge)، خروجی با تغییرات نسبی ΔR/R خطیِ مرتبه اول دارد، اما در مدهای نیم‌پل (Half Bridge) و تمام‌پل (Full Bridge)، ضمن دو یا چهار برابر شدن حساسیت مدار، اعوجاج غیرخطی مرتبه دوم ذاتاً حذف و اثرات دمایی خنثی می‌شوند.
  • پل در مد تعادل (Null-Balance Mode): با تنظیم یکی از مقاومت‌ها به روش فیدبک حلقه-بسته، خروجی پل همواره روی صفر نگاه داشته می‌شود. مقدار مقاومت جبران‌کننده معرف کمیت اندازه‌گیری است؛ این مد خطای ناشی از عدم خطی‌بودن را برطرف می‌کند اما سرعت پاسخ کمتری دارد.
  1. روش‌های حذف مقاومت خط (اتصالات 2، 3 و 4 سیمه):
    در فاصله‌های دور میان حسگر و مدار واسط، مقاومت سیم‌های اتصال (Rwire) می‌تواند خطای آفست و رانش حرارتی شدیدی ایجاد کند:

    • اتصال 2 سیمه: مقاومت سیم‌ها مستقیماً با مقاومت حسگر سری شده و خطایی غیرقابل تفکیک به وجود می‌آورد.
    • اتصال 3 سیمه (Siemens 3-wire): یک سیم در مسیر تحریک و سیمی دیگر در مسیر اندازه‌گیری ولتاژ قرار می‌گیرد و سیم مشترک به یکی از گره‌های پل متصل می‌شود. با فرض برابری طول و دمای سیم‌ها، اثر مقاومت خط در دو بازوی مجاور پل وتستون یکدیگر را خنثی می‌کنند.
    • اتصال 4 سیمه (Kelvin 4-wire): دقیق‌ترین روش اندازه‌گیری است. یک جفت سیم وظیفهٔ عبور دادن جریان تحریک مستقل (Iex) را بر عهده دارد و جفت سیم دوم ولتاژ دو سر حسگر را به یک تقویت‌کننده با امپدانس ورودی بسیار بالا منتقل می‌کنند. از آنجا که تقریباً هیچ جریانی از سیم‌های سنس ولتاژ عبور نمی‌کند، افت ولتاژ روی مقاومت خطوط دقیقاً صفر است.

3.1.2. تغییر ظرفیت و نقش هندسه و دی‌الکتریک

حسگرهای خازنی با تغییر ساختار الکترواستاتیکی کار می‌کنند. ظرفیت یک خازن ایده‌آل با دو صفحهٔ موازی از رابطهٔ زیر تعیین می‌شود:

C=ε0εrAd

که در آن ε0 گذردهی الکتریکی خلأ (8.854×10−12 F/m)، εr ثابت دی‌الکتریک نسبی مادهٔ عایق بین صفحات، A مساحت همپوشانی صفحات و d فاصلهٔ بین آنهاست.

       +-------------------------------+
       |       صفحهٔ رسانای فوقانی     |  مساحت A
       +-------------------------------+
         |                           |
         | <--- فاصلهٔ d --->        |  مادهٔ دی‌الکتریک (epsilon_r)
         |                           |
       +-------------------------------+
       |       صفحهٔ رسانای تحتانی     |
       +-------------------------------+

حسگرهای خازنی بر پایهٔ سه سازوکار اصلی مدولاسیون طراحی می‌شوند:

  1. تغییر فاصله (d): متداول‌ترین روش در میکروفون‌های خازنی و حسگرهای فشار و شتاب‌سنج‌های MEMS است. تغییر ظرفیت با معکوس فاصله رابطه دارد (C∝1/d) که ذاتاً غیرخطی است. برای رفع این غیرخطی‌بودن، از پیکربندی تفاضلی (Differential Capacitive) استفاده می‌شود که در آن با حرکت یک صفحهٔ میانی متحرک بین دو صفحهٔ ثابت، ظرفیت یکی افزایش و دیگری کاهش می‌یابد:
    ΔC=C1−C2≈2C0Δdd0

    این پیکربندی نه تنها پاسخ را به‌شدت خطی می‌کند، بلکه رانش‌های ناشی از تغییرات دی‌الکتریک محیطی را به صورت مد مشترک دفع می‌نماید.

  2. تغییر مساحت مؤثر (A): برای سنجش جابجایی‌های زاویه‌ای و خطی بزرگتر به کار می‌رود. در این حالت C∝A بوده و پاسخ مدار از ابتدا کاملاً خطی است.
  3. تغییر ضریب دی‌الکتریک (εr): در سطح‌سنج‌های مایعات، رطوبت‌سنج‌های خازنی پلی‌مری و حسگرهای شناسایی مواد استفاده می‌شود؛ جایی که ورود سیال، بخار آب یا مادهٔ مورد آزمون به فضای بین الکترودها ثابت دی‌الکتریک را تغییر می‌دهد.

چالش ظرفیت‌های هرز (Stray Capacitance) و تکنیک‌های شیلدینگ

ظرفیت اسمی حسگرهای خازنی (به‌ویژه در ابعاد میکرو) بسیار کوچک و در محدودهٔ کسری از پیکوفاراد تا چند ده پیکوفاراد است. بنابراین، خازن‌های پارازیتی ناشی از کابل‌های اتصال، بدنه و بردهای مدارچاپی می‌توانند به‌راحتی از ظرفیت خود حسگر تجاوز کرده و منجر به ناپایداری و نویز شوند. برای مهار این مسئله دو روش مهندسی استاندارد وجود دارد:

  • شیلدینگ محافظ فعال (Driven Shield / Active Guarding): شیلد کابل با یک بافر ولتاژِ بهره‌یک به پتانسیلی دقیقاً برابر با هادی مرکزی حسگر متصل می‌شود. از آنجا که اختلاف پتانسیل میان هادی سیگنال و شیلد صفر است، جریان نشت خازنی از هادی سیگنال به صفر رسیده و اثر خازن کابل خنثی می‌شود.
  • خوانش مبتنی بر تقویت‌کننده بار (Charge Amplifier) یا مدارهای سوئیچ‌کپاسیتر (Switched-Capacitor): با اتصال الکترود به زمین مجازی (Virtual Ground) آپ‌امپ، تغییرات ولتاژ روی کابل صفر نگه داشته شده و خازن پارازیتی موازی بی‌اثر می‌گردد.

3.1.3. تغییر القا، کوپل مغناطیسی و جریان گردابی

حسگرهای القایی و مغناطیسی با بهره‌گیری از روابط میدان مغناطیسی، قانون القای فارادی و انرژی ذخیره‌شده در سلف‌ها عمل می‌کنند. ضریب خودالقایی یک بوبین با هستهٔ مغناطیسی برابر است با:

L=N2ℛm=N2μ0μrAclc

که در آن N تعداد دورهای سیم‌پیچ، ℛm رلوکتانس (مقاومت مغناطیسی) مدار شار، μr نفوذپذیری مغناطیسی نسبی هسته و Ac و lc ابعاد هندسی مسیر شار هستند.

ترانسفورماتور تفاضلی متغیر خطی (LVDT)

ترانسفورماتور LVDT یکی از مقاوم‌ترین و دقیق‌ترین حسگرهای جابجایی خطی در محیط‌های نامساعد صنعتی است. ساختار آن شامل یک سیم‌پیچ اولیه در مرکز و دو سیم‌پیچ ثانویهٔ یکسان و متقارن در طرفین است که روی یک بوبین عایق پیچیده شده‌اند و یک هستهٔ فرومغناطیسی متحرک درون آن آزادانه حرکت می‌کند.

           تحریک متناوب (AC)
                  |
                  v
         +-----------------+
         | سیم‌پیچ اولیه P  |
         +-----------------+
                  |
         [ هسته متحرک هسته ]
          (جابجایی مکانیکی)
                  |
     +------------+------------+
     |                         |
     v                         v
+----------+              +----------+
| ثانویه 1 |              | ثانویه 2 |
|   (S1)   |              |   (S2)   |
+----------+              +----------+
     |                         |
     +----[ V_out = V1 - V2 ]--+

سیم‌پیچ‌های ثانویه به صورت سری مخالف (Series Opposed) متصل شده‌اند. ولتاژ تفاضلی خروجی برابر است با:

Vout=VS1−VS2

هنگامی که هسته در موقعیت صفر مرکزی (Null Position) قرار دارد، کوپل مغناطیسی اولیه با هر دو ثانویه یکسان بوده و دامنهٔ خروجی صفر است. با حرکت هسته به سمت یکی از ثانویه‌ها، کوپل مغناطیسی آن سمت افزایش و سمت دیگر کاهش می‌یابد. اندازهٔ ولتاژ خروجی متناسب با جابجایی و فاز آن (0 یا 180 درجه نسبت به تحریک اولیه) نشان‌دهندهٔ جهت حرکت است. مدار خوانش LVDT به یک دمدولاتور حساس به فاز (Phase-Sensitive Demodulator) مجهز است تا علاوه بر تبدیل سیگنال AC به DC، علامت جهت جابجایی را نیز بازیابی کند.

حسگرهای جریان گردابی (Eddy Current Sensors)

در حسگرهای مجاورتی و ضخامت‌سنجی جریان گردابی، یک سیم‌پیچ با فرکانس رادیویی بالا (معمولاً بین چند صد کیلوهرتز تا چند مگاهرتز) تحریک می‌شود. میدان مغناطیسی متناوب حاصله، در قطعهٔ هدف رسانای غیرفرومغناطیسی یا فرومغناطیسی نزدیک به حسگر، جریان‌های گردابی القا می‌کند. طبق قانون لنز، این جریان‌های گردابی میدانی ثانویه در جهت مخالف میدان اصلی تولید می‌کنند که باعث کاهش ضریب القای مؤثر (Leff) سیم‌پیچ و افزایش تلفات اهمی (مقاومت معادل Reff) مدار هماهنگ می‌شود.

  • مزیت بارز: این حسگرها نیازی به تماس مکانیکی ندارند و نفوذ روغن، آب، گردوغبار و گل‌ولای در شکاف هوا تأثیری بر عملکرد آنها نمی‌گذارد؛ بنابراین استاندارد طلایی در نظارت بر ارتعاشات شفت توربین‌ها و ماشین‌آلات دوار پرسرعت هستند.
  • محدودیت: وابستگی به جنس، ضخامت و رسانندگی الکتریکی هدف، لزوم کالیبراسیون برای مادهٔ هدف و محدودیت در محدودهٔ اندازه‌گیری (کمتر از چند میلی‌متر).

3.2. اثرهای پیزوالکتریک، پیزومقاومتی، ترموالکتریک و پیروالکتریک

پدیده‌های حالت جامد و اندرکنش‌های جفت‌شدهٔ بار، تنش مکانیکی و دما، اساس پیشرفته‌ترین حسگرهای مبدل انرژی را شکل می‌دهند. این آثار مستقیماً از تقارن بلوری و ویژگی‌های کوانتومی مواد ناشی می‌شوند.

3.2.1. تولید بار در اثر تغییر تنش (اثر پیزوالکتریک)

اثر پیزوالکتریک مستقیم (Direct Piezoelectric Effect) در موادی مشاهده می‌شود که ساختار شبکهٔ بلوری آنها فاقد مرکز تقارن وارونگی است (مانند کوارتز SiO2 و سرامیک‌های فروالکتریک پلاریزه‌شده نظیر تیتانات-زیرکونات سرب PZT).

با اعمال تنش مکانیکی خارجی (σ) به شبکهٔ بلوری، مراکز بار مثبت و منفی درون سلول واحد نسبت به یکدیگر جابجا شده و یک ممان دوقطبی الکتریکی برآیند پدید می‌آید. این ممان دوقطبی به ایجاد قطبش الکتریکی خالص (P) و ظهور بارهای سطحی (q) روی صفحات المان منجر می‌شود:

q=dij·F

که در آن dij ضریب بار پیزوالکتریک (بر حسب کولن بر نیوتن یا متر بر ولت) و F نیروی وارده است. ضریب ولتاژ پیزوالکتریک نیز با gij=dij/ε تعریف می‌شود که شدت میدان الکتریکی حاصل از تنش مکانیکی اعمالی را نشان می‌دهد.

       تنش مکانیکی (F)                      مدار معادل الکتریکی
             |                                    +--- C_p ---+
             v                                    |           |
       +-----------+ بار مثبت (+)      I_p(t) ----+           +----> V_out
       | کریستال   |                   (منبع بار) |           |
       | پیزوالکتریک|                              +--- R_p ---+
       +-----------+ بار منفی (-)

مدار معادل و ویژگی‌های فرکانسی

المان پیزوالکتریک را می‌توان به عنوان یک منبع بار یا جریان وابسته به نرخ تنش موازی با یک خازن داخلی (Cp) و مقاومت نشتی (Rp) مدل کرد. مقاومت نشتی به همراه مقاومت ورودی مدار خوانش (Rin)، یک فیلتر بالاگذر با ثابت زمانی τ=ReqCeq پدید می‌آورند. در نتیجه:

  • عدم امکان اندازه‌گیری استاتیکی: حسگرهای پیزوالکتریک نمی‌توانند شتاب گرانش ثابت یا نیروی پایدار را در درازمدت اندازه بگیرند؛ زیرا بار تولیدشده به سرعت از طریق مقاومت‌های نشتی تخلیه می‌شود.
  • حسگری دینامیکی ایده‌آل: برای اندازه‌گیری ضربه، ارتعاشات با فرکانس بالا (تا ده‌ها کیلوهرتز) و امواج آکوستیک فوق‌العاده سریع و دقیق عمل می‌کنند.

فناوری ICP/IEPE و مقایسه مدارهای خوانش

خروجی پیزوالکتریک سنتی امپدانس فوق‌العاده بالایی دارد؛ لذا هرگونه حرکت یا خمش کابل رابط باعث تولید بار ناشی از اصطکاک (نویز ترایبوالکتریک) می‌شود. برای حل این مشکل، شرکت PCB Piezotronics فناوری ICP (Integrated Circuit Piezoelectric) را تجاری‌سازی کرد که در استاندارد بین‌المللی با نام IEPE (Integrated Electronics Piezo-Electric) شناخته می‌شود. در این ساختار، یک تراشهٔ مینیاتوری تقویت‌کننده امپدانس (مبتنی بر ماسفت) مستقیماً درون کپسول حسگر تعبیه می‌شود.

مشخصه مد بار سنتی (Charge Mode) مد مدار مجتمع ICP / IEPE
محل تقویت‌کننده خارجی (تقویت‌کننده بار گران‌قیمت) داخلی (درون بدنهٔ سنسور)
امپدانس خروجی بسیار بالا (>1011 Ω) بسیار پایین (<100 Ω)
حساسیت به نویز کابل بسیار شدید (نیازمند کابل Low-noise) ناچیز (استفاده از کابل کواکسیال ارزان و طویل)
دمای کاری مجاز بسیار بالا (تا 500∘C یا بیشتر) محدود به مدار الکترونیکی (معمولاً تا 120∘C الی 160∘C)
روش تحریک بدون نیاز به تغذیه خارجی در سنسور تحریک با جریان ثابت 2 الی 20 میلی‌آمپر روی کابل 2 سیمه

تکنیک‌های نصب مکانیکی و پاسخ فرکانسی

طبق راهنماهای مهندسی ارتعاشات، نحوهٔ کوپلینگ مکانیکی سنسور پیزوالکتریک به سازه، تعیین‌کنندهٔ فرکانس تشدید طبیعی (fn) و پهنای باند مسطح اندازه‌گیری است:

  1. نصب پیچی (Stud Mount): مستحکم‌ترین روش است که بیشترین فرکانس تشدید و وسیع‌ترین پهنای باند را فراهم می‌کند. استفاده از یک لایهٔ بسیار نازک گریس سیلیکون برای حذف میکروفاصله‌های هوا الزامی است.
  2. نصب چسبی (Adhesive Mount): برای سطوحی که سوراخ‌کاری در آنها مجاز نیست به کار می‌رود. چسب سیانوآکریلات پهنای باند بهتری نسبت به اپوکسی‌های ضخیم ارائه می‌دهد.
  3. پایهٔ مغناطیسی (Magnetic Mount): برای پایش‌های ارتعاشی دوره‌ای مناسب است، اما فرکانس تشدید را به دلیل جرم اضافی و لایهٔ هوای تماس به شدت کاهش می‌دهد.

3.2.2. تغییر مقاومت بر اثر کرنش (اثر پیزومقاومتی)

اثر پیزومقاومتی (Piezoresistive Effect) به پدیدهٔ تغییر مقاومت ویژهٔ الکتریکی (Δρ) یک ماده در اثر کرنش مکانیکی اعمال‌شده (ε=Δl/l) اطلاق می‌شود. حساسیت یک حسگر کرنش با ضریب گیج (Gauge Factor – GF) مشخص می‌گردد:

GF=ΔR/Rε=1+2ν+Δρ/ρε

که در أن ν ضریب پواسون ماده است.

  • استرین‌گیج‌های فلزی (Metal Foil): در فلزات، تغییر مقاومت عمدتاً ناشی از تغییر ابعاد هندسی است (1+2ν). سهم تغییر مقاومت ویژه بسیار اندک است؛ بنابراین ضریب گیج استرین‌گیج‌های فلزی (مانند آلیاژ کنستانتان یا کارما) ناچیز و در حدود GF≈2 تا 2.2 است. مزیت آنها پایداری دمایی بالا و ضریب حرارتی پایین مقاومت است.
  • حسگرهای پیزومقاومتی نیمه‌هادی (Silicon Piezoresistors): در سیلیکون تک‌کریستال، تنش مکانیکی تقارن شبکه را برهم زده و باعث جابجایی ترازهای انرژی در دره‌های باند هدایت (در نیمه‌هادی نوع n) یا باند ظرفیت (در نوع p) می‌شود. این پدیده جرم مؤثر حامل‌های بار و سرعت رانش آنها را تغییر داده و مقاومت ویژه را شدیداً دگرگون می‌سازد. در نتیجه ضریب گیج سیلیکون می‌تواند به GF≈100 تا 150 برسد (بیش از 50 برابر فلزات).
  • چالش و جبران‌سازی: استرین‌گیج‌های سیلیکونی به شدت وابسته به دما هستند (ضریب حساسیت دمایی منفی). برای بهره‌گیری از آنها در دیافراگم‌های فشار MEMS، چهار گیج پیزومقاومتی همزمان روی لبه‌های دیافراگم با جهت‌گیری‌های بلوری خاص نفوذ داده می‌شوند تا یک پل وتستون کامل تشکیل داده و خطای رانش دمایی به صورت تفاضلی تا حد زیادی خنثی گردد.

3.2.3. تولید ولتاژ بر اثر اختلاف دما (اثر ترموالکتریک)

پدیدهٔ ترموالکتریک رابطهٔ متقابل میان اختلاف دما و پتانسیل الکتریکی را توصیف می‌کند و بر سه اثر مرتبط استوار است:

  1. اثر سیبک (Seebeck Effect): اگر دو رسانای ناهمجنس A و B در دو نقطه به یکدیگر متصل شوند و میان دو اتصال اختلاف دمای ΔT=Th−Tc برقرار باشد، میدان الکتریکی ترموالکتریک درون رساناها برانگیخته شده و ولتاژ مداربازی متناسب با اختلاف دما پدید می‌آید:
    Vth=αAB·(Th−Tc)=∫TcTh(SA(T)−SB(T))dT

    که در آن SA و SB ضرایب سیبک مواد و αAB ضریب حساسیت نسبی بر حسب μV/∘C است.

اتصال گرم (T_hot)       مرجع سرد (T_ref)
  [فلز A] --------------------- (+)
     \                           ( V_th )
      \-- [فلز B] ------------- (-)
                     سنسور CJC (T_ref)
  1. قوانین مدارهای ترموکوپلی و الزام به جبران‌سازی اتصال سرد (CJC):

    • قانون فلزات همگن: گرادیان دما در طول یک سیم کاملاً همگن ولتاژ خالصی تولید نمی‌کند.
    • قانون فلزات واسط: وارد کردن فلز سوم (مانند مس سرنخ‌های ولت‌متر) در مدار، به شرطی که دو سر اتصال آن فلز هم‌دما باشند، ولتاژ کل را تغییر نمی‌دهد.
    • جبران‌سازی اتصال سرد (Cold Junction Compensation – CJC): ترموکوپل تنها اختلاف دمای اتصال گرم (Thot) با اتصال سرد مرجع (Tref) را اندازه می‌گیرد. برای تعیین دمای مطلق، دمای اتصال سرد در محل اتصال به مدار پردازش باید به دقت با یک حسگر دمای مکمل (نظیر سنسور سیلیکونی، RTD یا ترمیستور) اندازه‌گیری شده و ولتاژ معادل آن به صورت نرم‌افزاری یا سخت‌افزاری با ولتاژ ترموکوپل جمع شود.
  2. اثرهای پلتیه و تامسون:

    • اثر پلتیه (Peltier): عکس اثر سیبک است؛ با عبور جریان از محل اتصال دو ماده ناهمجنس، گرما جذب یا دفع می‌شود (خنک‌کننده‌های ترموالکتریک TEC).
    • اثر تامسون (Thomson): با عبور جریان از یک رسانای منفرد که در طول آن گرادیان دمایی وجود دارد، گرما آزاد یا جذب می‌گردد.

3.2.4. تولید بار در اثر تغییر دما در مواد پیروالکتریک

پیروالکتریسیته (Pyroelectricity) خاصیت موادی است که دارای یک قطبش الکتریکی خودبه‌خودی و دائمی (Ps) در غیاب میدان الکتریکی خارجی هستند. تمامی مواد پیروالکتریک الزاماً پیزوالکتریک نیز هستند، اما برعکس آن صادق نیست (تنها گروه خاصی از کریستال‌های فاقد مرکز تقارن دارای محور قطبی یکتا هستند، مانند تانتالات لیتیم LiTaO3، سولفات تری‌گلیسین TGS و پلیمر PVDF).

در شرایط دمایی یکنواخت و پایدار، بارهای آزاد سطحی، دوقطبی‌های داخلی را کاملاً خنثی می‌کنند و هیچ ولتاژ خروجی آشکار نمی‌شود. اما با تغییر دما (dT/dt)، فاصلهٔ بارها در ساختار بلوری برهم خورده و قطبش خودبه‌خودی تغییر می‌کند:

ip=AdPsdt=A·p·dTdt

که در آن p ضریب پیروالکتریک ماده (C/(m2·K)) و A مساحت سطح است.

+------------------------------------+
| مقایسه پاسخ زمانی:                 |
| دما (T):     __/\______ (پله دما)  |
| ترموکوپل:    __/------- (ماندگار)  |
| پیروالکتریک: _/\__---_/ (گذرا=0)   |
+------------------------------------+

کاربرد در حسگرهای PIR و ضرورت مدولاسیون مکانیکی (Chopper)

  • آشکارسازهای حرکت مادون قرمز غیرفعال (PIR): حسگرهای PIR با استفاده از دو المان پیروالکتریک معکوس، تابش حرارتی بدن انسان (در طول‌موج 8 الی 14 میکرومتر) را آشکار می‌کنند. لنز فرزنل متمرکزکننده، حرکت جسم را به یک الگوی روشن/خاموش روی المان تبدیل کرده و نرخ تغییر دمای متناوب (dT/dt) پدید می‌آورد.
  • دماسنجی غیرتماسی اجسام ایستا: برای اندازه‌گیری دمای یک جسم ثابت به کمک حسگر پیروالکتریک، تابش فروسرخ ورودی باید به صورت مکانیکی توسط یک چرخ گردان شکاف‌دار (Optical Chopper) یا شاتر دوره‌ای قطع و وصل شود تا یک ΔT دینامیکی و پیوسته روی حسگر بازتولید گردد.

پرسش‌ها و تمرین‌های آموزشی

  1. تمرین تحلیلی پل وتستون: یک استرین‌گیج با مقاومت اسمی 120 Ω و ضریب گیج GF=2.0 در یک بازوی پل وتستون تک‌بازو (Quarter Bridge) با ولتاژ تحریک Vex=10 V قرار دارد. اگر کرنش کششی ε=1000 με اعمال شود، ولتاژ خروجی پل را در صورت تقریب خطی محاسبه کنید.
    پاسخ تشریحی:

    ΔRR=GF·ε=2.0×1000×10−6=0.002
    Vout≈Vex4·ΔRR=104×0.002=5 mV

  2. پرسش مفهومی پیزوالکتریک و پسیو: چرا اتصال سنسور پیزوالکتریک به ورودی ولت‌متر معمولی با مقاومت ورودی 10 MΩ امکان اندازه‌گیری شتاب ثابت (مانند 1g گرانش) را فراهم نمی‌کند؟
    پاسخ تشریحی: ظرفیت خازنی سنسور پیزوالکتریک معمولاً در حد چند صد پیکوفاراد است (مثلاً 500 pF). ثابت زمانی تخلیه بار برابر است با τ=RinCp=10×106×500×10−12=5 ms. این بدان معناست که هر بار تولیدشده بر اثر شتاب ثابت، ظرف کسری از ثانیه (کمتر از چند ده میلی‌ثانیه) کاملاً تخلیه شده و ولتاژ خروجی به صفر بازمی‌گردد. بنابراین سنسور پیزوالکتریک فیلتر بالاگذر است و پاسخ فرکانسی DC ندارد.


مراجع و منابع مطالعه‌شده در این مقاله

  1. Jacob Fraden, Handbook of Modern Sensors: Physics, Designs, and Applications, 5th Edition, Springer, 2016. (فصل‌های 3 و 4: اصول سنسورهای مقاومتی، خازنی، پیزوالکتریک، ترموالکتریک و پیروالکتریک).
  2. Ramón Pallás-Areny, John G. Webster, Sensors and Signal Conditioning, 2nd Edition, John Wiley & Sons, 2001. (تحلیل مدارهای پل، اتصالات 2 و 3 و 4 سیمه و تقویت‌کننده‌های بار).
  3. PCB Piezotronics, Introduction to ICP Accelerometers & Sensor Mounting Techniques, Official Technical Notes, pcb.com. (فناوری IEPE/ICP، مدارهای تبدیل امپدانس داخلی و دینامیک نصب سنسورهای ارتعاش).
  4. Jon S. Wilson (Ed.), Sensor Technology Handbook, Newnes/Elsevier, 2004. (بررسی فیزیک نیمه‌هادی‌ها و ضرایب گیج پیزومقاومتی سیلیکون).

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا