فرض کنید روی میز آزمایشگاه، یک مدل ساده از مفصل لولایی داریم؛ دو بازوی پلاستیکی که با یک پین به هم وصل شدهاند و میتوانیم زاویهٔ میان آنها را با دست تغییر دهیم. اگر بخواهیم مقدار خمشدن این مدل را با یک حسگر اندازه بگیریم، نخستین پرسش مهندسی این است که حسگر دقیقاً چه کمیتی را به شکل مستقیم میسنجد. بسیاری از حسگرها «زاویه» را مستقیم نمیبینند؛ یکی تغییر طول موضعی یک نوار روی سطح خارجی مفصل را به تغییر مقاومت الکتریکی تبدیل میکند، دیگری تغییر فاصلهٔ دو صفحه را به شکل تغییر ظرفیت خازنی میخواند و سومی چرخش محور لولا را با پالسهای الکتریکی میشمارد. آشنایی با مفاهیم پایهٔ سنجش موقعیت در راهنمای Renishaw
تبدیل این خروجی الکتریکی به زاویهٔ مفصل، یک تبدیل خودکار نیست. برای رسیدن از تغییر مقاومت یا تغییر فاصله به درجهٔ خمشدن، باید هندسهٔ نصب را بدانیم: حسگر در چه فاصلهای از محور چرخش نشسته است، آیا هنگام خمشدن روی سطح لیز میخورد یا همراه آن کشیده میشود، و آیا رابطهٔ میان خروجی حسگر و زاویه در کل بازهٔ حرکت یکسان میماند یا نه. بدون مدل هندسی روشن و کالیبراسیون معتبر برای همان چیدمان، عددی که روی نمایشگر میبینیم ممکن است با زاویهٔ واقعی مدل روی میز فاصلهٔ زیادی داشته باشد. ضرورت کالیبراسیون برای تبدیل خروجی به زاویه در پژوهش PMC8304804؛ منابع عدمقطعیت هندسی در راهنمای HBK
در این فصل، اندازهگیری موقعیت، جابهجایی، کرنش و تغییرشکل را از همین نگاه گامبهگام دنبال میکنیم. ابتدا تفاوت دقیق جابهجایی، تغییر طول و کرنش را میبینیم و با حسگرهای مقاومتی و پیزومقاومتی آشنا میشویم. سپس اصول کار سه خانوادهٔ مهم دیگر، یعنی حسگرهای خازنی، LVDT و انکودر را مرور میکنیم. در ادامه بررسی میکنیم چرا کشیدگی و خمشدن در ابزارهای پوشیدنی چالشهای ویژه دارند و در پایان، نقش هندسه، دما، خزش و مرجع مکانیکی مستقل را در اعتبار اندازهٔ نهایی روشن میکنیم.
کرنش مقاومتی و پیزومقاومتی
برای جداکردن جابهجایی از تغییر طول و کرنش، یک نوار آزمایشگاهی فرضی به طول اولیهٔ L0 = 50 mm را روی میز در نظر بگیرید. اگر این نوار را به صورت انتقال صلب و بدون کشیدن، 5 mm به سمت راست سر بدهیم، جابهجایی آن 5 mm است، ولی دو سر آن نسبت به هم دور نشدهاند؛ بنابراین تغییر طول (ΔL) برابر 0 mm و کرنش نیز صفر است. تعریف کرنش و تغییر طول در راهنمای NI
حالا فرض کنید یک سر همین نوار 50 mm را ثابت نگه داریم و سر دیگر را بکشیم تا طول آن به 50.02 mm برسد. در این حالت، تغییر طول برابر ΔL = 0.02 mm است که مثل جابهجایی، واحد طول (میلیمتر یا متر) دارد. اما کرنش (ε) نسبت تغییر طول به طول مبنا است: ε = ΔL / L0. در این مثال، ε = 0.02 / 50 = 0.0004 میشود. کرنش بدون واحد است؛ میکروکرنش (µε) برابر 10^-6 است؛ پس 0.0004 برابر 400 µε است. اگر نوار فرضی دوم طول مبنای 200 mm داشته باشد و دقیقاً همان 0.02 mm کشیده شود، تغییر طول دو نوار یکسان است، اما کرنش نوار دوم برابر 100 µε خواهد بود. پس طول مبنا در تفسیر نتیجه ضروری است. نسبت تغییر طول به طول مبنا در راهنمای NI
در رسانای یکنواخت، R = ρ L / A است: L طول، A سطح مقطع و ρ مقاومت ویژه است. کشش معمولاً طول را بیشتر و مقطع را کوچکتر میکند؛ هر دو مقاومت را افزایش میدهند. تغییر خود مقاومت ویژه بر اثر کرنش، پیزومقاومتی نام دارد و خواندن مقاومت به تحریک الکتریکی نیاز دارد. کرنشسنج مقاومتی در راهنمای NI
این پدیده با پیزوالکتریک فرق دارد: عنصر پیزوالکتریک در پاسخ به تنش، بار الکتریکی تولید میکند؛ خودمولدبودن عنصر به معنی بینیازی مدار خوانش از تغذیه نیست. نشت بار و ثابت زمانی حسگر و مدار، حفظ خروجی برای ورودی ثابت در زمان طولانی را محدود میکنند. بنابراین قابلیت اندازهگیری آهسته یا شبهایستا به مشخصات کل سامانه وابسته است. بار الکتریکی و ثابت زمانی در راهنمای PCB
ضریب گیج به صورت GF = (ΔR / R) / ε تعریف میشود. در یک مثال فرضی، R = 120 Ω، GF = 2.1 و ε = 400 µε = 4 × 10^-4 را بگیریم. آنگاه ΔR / R = 8.4 × 10^-4 و ΔR = 0.1008 Ω میشود. این محاسبه نشان میدهد مدار باید تغییری کوچک را در کنار مقاومت پایه بخواند. پل وتستون این تغییر را به اختلاف ولتاژ تبدیل میکند؛ جبران دما نیز به آرایش مناسب پل و حسگرها وابسته است. تعریف GF و خوانش پل در راهنمای NI
در استفاده از رابطهٔ ΔR / R = GF × ε باید به یک شرط عملی توجه کرد: هرچند تعریف GF نسبت تغییر نسبی مقاومت به کرنش است، اما بهکارگیری GF به عنوان یک عدد ثابت نیازمند آن است که بازهٔ تقریب خطی و مشخصات همان حسگر معلوم باشد. در برخی حسگرهای کشسان، مانند نمونههای الاستومری یا بافتنی، تغییر هندسه و مسیرهای رسانش میتواند پاسخ غیرخطی ایجاد کند؛ بنابراین در چنین حسگرهایی GF میتواند به بازهٔ کرنش وابسته باشد و نباید یک عدد ثابت را به همهٔ آنها تعمیم داد. بررسی رفتار غیرخطی حسگر کرنش بافتنی در پژوهش PMC12196832
خازنی، LVDT و انکودر در حد اصل
برای خواندن موقعیت و جابهجایی، راههای دیگری نیز داریم: حسگر خازنی تغییر ظرفیت را میخواند؛ LVDT از القای الکترومغناطیسی و انکودر از مقیاس موقعیت استفاده میکند. انتخاب هر روش به چیدمان و کمیت موردنظر وابسته است. حسگر خازنی Micro-Epsilon؛ اصل LVDT در Analog Devices؛ انکودر در Renishaw
در حسگر خازنی، مدل پایه یک خازن صفحهای ساده با رابطهٔ C = ε_r ε_0 A / d است. در این رابطه، ε_0 گذردهی خلاء، ε_r ثابت دیالکتریک محیط میان دو صفحه، A مساحت همپوشانی صفحهها و d فاصلهٔ میان آنها است. در حسگرهای جابهجایی خازنی، معمولاً الکترود حسگر یک صفحه را میسازد و هدف رسانا صفحهٔ مقابل است؛ بنابراین اگر مساحت و محیط ثابت بمانند، تغییر فاصلهٔ d ظرفیت C را تغییر میدهد. البته تغییر خواص دیالکتریک یا کجشدن سطح هدف میتواند ظرفیت را عوض کند، حتی اگر فاصله در مرکز هدف ثابت بماند. اصول حسگرهای خازنی در راهنمای Micro-Epsilon
یک نکتهٔ کلیدی در حسگرهای خازنی این است که خود ظرفیت C با فاصله d نسبت عکس دارد و بنابراین رابطهای غیرخطی میسازد. اما خروجی نهایی یک سامانهٔ خازنی لزوماً خود ظرفیت نیست؛ مدار پردازش سیگنال میتواند خروجی را در بازهٔ طراحیشده خطیسازی کند تا ولتاژ متناسب با فاصله به دست آید. با این حال، هندسهٔ هدف همچنان اثرگذار است: اگر سطح هدف نسبت به الکترود کوچک باشد یا انحنا داشته باشد، میدان الکتریکی دیگر مانند خازن صفحهای ایدهآل رفتار نمیکند و مشخصه میتواند غیرخطی شود. مدل خازن صفحهای و اثر هندسهٔ هدف در دفترچهٔ capaNCDT6110/6120/IP
روش مهم دوم، LVDT یا ترانسفورماتور تفاضلی متغیر خطی است. در ساختار آن یک سیمپیچ اولیه، دو سیمپیچ ثانویهٔ متقارن و یک هستهٔ فرومغناطیس متحرک وجود دارد. سیمپیچ اولیه با یک سیگنال متناوب (AC) تحریک میشود و دو سیمپیچ ثانویه به صورت تفاضلی (در خلاف جهت هم) بسته میشوند. وقتی هسته در مرکز قرار دارد، ولتاژ القاشده در دو ثانویه یکدیگر را خنثی میکنند و خروجی نزدیک به صفر است؛ هرچند در یک قطعهٔ واقعی، نقطهٔ صفر ممکن است به دلیل عدم تقارنهای جزئی، ولتاژ پسماند کوچکی داشته باشد و دقیقاً با صفر ایدهآل برابر نباشد. با جابهجایی هسته به هر سو در محدودهٔ خطی طراحی، تفاضل ولتاژ دو ثانویه متناسب با میزان جابهجایی رشد میکند. ساختار و اصل کار LVDT در مقالهٔ Analog Devices
در LVDT، دانستن دامنهٔ ولتاژ خروجی به تنهایی جهت را مشخص نمیکند؛ چون حرکت 2 mm به سمت راست و 2 mm به سمت چپ میتواند دامنهٔ یکسانی ایجاد کند. در مدل ایدهآل، هنگام عبور هسته از نقطهٔ صفر به سمت دیگر، موج تفاضلی خروجی نسبت به موج تحریک اولیه حدود 180 درجه تغییر فاز میدهد. برای استخراج همزمان اندازه و جهت جابهجایی، از مدارهایی مانند دمدولاسیون همزمان استفاده میشود که خروجی را با مرجع تحریک مقایسه میکنند تا ولتاژ دمدولهشده در دو سوی صفر تغییر علامت بدهد. جزئیات عملکرد و دقت چنین مداری به طراحی همان سامانهٔ خاص وابسته است. استخراج جهت با دمدولاسیون همزمان در مقالهٔ Analog Devices
انکودر افزایشی تغییر موقعیت را گزارش میکند؛ دو کانال کوادراتور امکان استخراج جهت را میدهند. اگر سامانه هنگام قطع برق موقعیت را از دست بدهد، باید مرجع یا datum را بازیابی کند؛ این مرجع میتواند علامت مقیاس باشد، نه برخورد به انتهای مسیر. انکودر مطلق موقعیت را در محدودهٔ کدگذاری خود پس از روشنشدن میخواند. در نوع دورانی تکدور، این اطلاعات به موقعیت داخل همان دور محدود است و شمار دورهای کامل را مشخص نمیکند. انکودر مطلق و افزایشی در Renishaw؛ تعریف مرجع و حرکت نسبی
رزولوشن کوچکترین گام قابل تفکیک است، اما دقت به نزدیکی نتیجه به موقعیت واقعی مربوط است. رقمهای بیشتر یا گام ریزتر، خطای مقیاس و نصب را حذف نمیکنند. رزولوشن و مشخصات سامانه در Renishaw
کشیدگی و خمشدن در ابزار پوشیدنی
اکنون به همان مدل لولایی روی میز برگردیم، اما این بار به جای نصب یک انکودر روی محور صلب، یک نوار حسگر انعطافپذیر را روی بخش بیرونی مفصل میگذاریم تا شباهت آن را با ساختار ابزارهای پوشیدنی ببینیم. نخست باید میان کشیدگی، خمیدگی و جابهجایی تفاوت گذاشت. همهٔ حسگرهای خمشی الزاماً حسگر کشیدگی نیستند؛ صرف خمشدن یک نوار نیز به خودی خود به معنی افزایش طول خط میانی آن نیست، زیرا خمش میتواند در یک سوی محور خنثی نوار کشش و در سوی دیگر آن فشار ایجاد کند. خمش و محور خنثی در مدل تیر LibreTexts
برای دیدن نقش هندسه در تبدیل تغییر طول به زاویه، یک مثال فرضی با فرضهای روشن روی همین مدل آزمایشگاهی بررسی کنیم. فرض کنید نوار حسگر روی یک قوس دایرهای با فاصلهٔ شعاعی ثابت r از محور لولا قرار دارد، در دو سر بدون لغزش بسته شده و طول فعال آن معلوم است. وقتی مفصل به اندازهٔ 45 درجه (حدود 0.785 رادیان) خم میشود، طول قوس مسیر از رابطهٔ s = r θ (با θ بر حسب رادیان) به دست میآید: برای r = 12 mm، طول قوس حدود 9.42 mm است. حالا اگر نوار تنها 2 mm به محور لولا نزدیکتر نصب شود (r = 10 mm)، برای همان زاویهٔ 45 درجه، طول قوس به حدود 7.85 mm کاهش مییابد. همچنین باید توجه کرد که طول قوس s = r θ الزاماً با افزایش طول ΔL یکسان نیست، مگر وضعیت مبنا و مسیر تثبیتشدهٔ نوار در دو سر مشخص باشد؛ از سوی دیگر، اگر نوار اصلاً خم نشود و صرفاً در راستای طولی کشیده شود، باز هم خروجی تغییر میکند. به همین دلیل، تبدیل مستقیم مقاومت یا ظرفیت به زاویه بدون یک مدل هندسی اختصاصی و کالیبراسیون معتبر برای همان چیدمان ممکن نیست. نقش کالیبراسیون در نگاشت خروجی به زاویه در پژوهش PMC8304804
حتی زمانی که از حسگرهای غیرمقاومتی در ابزارهای پوشیدنی استفاده میشود، وابستگی به کالیبراسیون پابرجا است. برای نمونه، در پژوهشی روی یک دستکش دادهٔ کمهزینه برای ثبت زوایای مفاصل انگشت، از واحد حسگر مبتنی بر نوار شبکه و آشکارساز نوری استفاده شده است. این پژوهش نشان میدهد که برای تبدیل خروجی حسگر به زاویهٔ مفصل، وجود دادهٔ کالیبراسیون متناسب با همان طراحی ضروری است و رفتار گزارششده را باید در چارچوب همان ساختار حسگر بررسی کرد، نه به عنوان ویژگی یکسان همهٔ حسگرهای پوشیدنی. بررسی کالیبراسیون در دستکش دادهٔ نوری در پژوهش PMC8304804
در یک پژوهش روی حسگر کرنش بافتنی، پاسخ و ضریب گیج در زاویهها و کرنشهای مختلف یکسان نبودند؛ در آزمایش چرخهای نیز تغییر خط مبنا پس از تکرار حرکت گزارش شد. سرعت حرکت هم بررسی شد، اما در سرعتهای آزمودهشده مقدار ولتاژ تقریباً ثابت ماند؛ پس این پژوهش را نباید شاهدی برای تغییر دامنهٔ خروجی با هر تغییر سرعت دانست. هنگام بررسی حرکت پویا، زمان دنبالکردن حرکت و برگشت به حالت اولیه نیز در کنار دامنهٔ خروجی اهمیت دارد. این نتیجهها متعلق به همان طراحی و شرایط آزموناند. زاویه، سرعت پاسخ و تکرارپذیری در پژوهش PMC12196832
افزون بر رفتار ماده، میان آزمایش روی مدل مصنوعی و اندازهگیری روی بدن فاصلهٔ واقعی وجود دارد. در چکیدهٔ پژوهشی دربارهٔ حسگرهای حلقهای پوشیدنی برای پایش خمشدن زانو، نتایج میان مدل مصنوعی روی میز (در پیکربندی بدون اتصال به تحلیلگر شبکه) و اندازهگیریهای پویا روی افراد (در پیکربندی متصل به تحلیلگر شبکه) تفاوت نشان داده است. چون هم چیدمان و هم شرایط اندازهگیری متفاوتاند، از این مقایسه بهتنهایی نمیتوان سهم هر عامل را جدا کرد. بهطور کلی، تفاوت شرایط نصب و هندسه سبب میشود نتوان نتایج به دستآمده روی یک مدل آزمایشگاهی را به اعتبار بالینی تعبیر کرد؛ ارزیابی هر سامانه باید در شرایط واقعی همان کاربرد انجام شود. تفاوت نتایج مدل مصنوعی و آزمون پویا در چکیدهٔ PubMed 39050975
هندسه، دما، خزش و مرجع مکانیکی
اصل فیزیکی عنصر حسگر تنها بخشی از زنجیرهٔ اندازهگیری است. اتصال مکانیکی، محیط و مرجع مقایسه نیز بر اعتبار نتیجه اثر میگذارند. منابع عدمقطعیت در راهنمای HBK
نخستین حلقهٔ مکانیکی در کرنشسنجهای تماسی، چسب و انتقال کرنش است. چسب در اینجا فقط نقش نگهدارنده ندارد تا حسگر از سطح جدا نشود؛ بلکه واسط مکانیکی است که باید تغییرشکل سطح زیرین را با کمترین اتلاف به شبکهٔ حسگر منتقل کند. اگر لایهٔ چسب بیش از حد نرم یا ضخیم باشد، یا با جنس قطعه و شرایط دمایی و محیطی سازگار نباشد، بخشی از تغییرشکل در خود لایهٔ چسب جذب میشود و حسگر کرنشی کمتر از واقعیت میبیند. به همین دلیل انتخاب چسب متناسب با مادهٔ پایه و شرایط کاری، بخشی جداییناپذیر از کیفیت اندازهگیری است. نقش انتقال کرنش و انتخاب چسب در راهنمای HBK
محل سنجش و طول شبکهٔ فعال مشخص میکنند حسگر کدام ناحیه را میانگینگیری میکند؛ شبکهٔ بلندتر میتواند قلهٔ موضعی کرنش را هموار کند. اثر هندسهٔ گیج در راهنمای HBK در مدل خمش یک تیر تغییرشکلپذیر، اندازهٔ کرنش محوری با فاصله از محور خنثی و شعاع خمیدگی مرتبط است؛ این محور با محور لولا یکی نیست. در مثال نوار روی لولا، مسیر و فاصلهٔ شعاعی نصب تعیینکنندهاند، بنابراین تغییر محل نصب میتواند نگاشت خروجی به زاویه را عوض کند. مدل خمش تیر در LibreTexts
دما میتواند از راه تغییر مقاومت حسگر و انبساط قطعه، خروجیای ایجاد کند که با کرنش ناشی از بار اشتباه شود. جبران پل یا تصحیح بر پایهٔ دمای اندازهگیریشده باید برای همان سامانه معتبر باشد. اثر دما در راهنمای NI در سامانهٔ خازنی نیز تغییر ابعاد نگهدارنده یا گذردهی محیط میتواند خروجی را عوض کند؛ ثابتماندن خواص فاصلهٔ میان حسگر و هدف بخشی از فرض اندازهگیری است. شرایط محیطی در دفترچهٔ Micro-Epsilon
ثابتماندن نیرو یا زاویهٔ اسمی، ثابتماندن کرنش موضعی را تضمین نمیکند: خود ماده میتواند زیر بار ثابت بخزد. در مقابل، خزش کرنشسنج یعنی تغییر تدریجی خوانش نسبت به کرنش واقعی قطعه؛ چسب، هندسهٔ گیج و دما در آن نقش دارند. این دو اثر باید جدا بررسی شوند. خزش گیج در راهنمای HBK هیسترزیس نیز اختلاف خروجی در ورودی یکسان در مسیر رفت و برگشت است؛ الزاماً به باقیماندن خطای صفر پس از چرخه منجر نمیشود. رفتار چرخهای حسگر بافتنی
صفرکردن الکتریکی فقط خوانش فعلی را مبدا میگیرد؛ بدون مرجع مستقل معلوم نمیکند مدل واقعاً در زاویهٔ صفر یا حالت بدون کرنش بوده است. برای مثال روی میز، میتوان خروجی را در چند موقعیت و در هر دو جهت حرکت با نقاله یا ابزار طولسنج کالیبره متناسب با کمیت هدف مقایسه کرد؛ اختلاف رفت و برگشت و تغییر شیب نگاشت را هم باید دید. این مقایسه، یک کنترل مشخص برای مدل آموزشی ماست. مرجعیابی موقعیت در Renishaw؛ عدمقطعیت در HBK
منابع
- National Instruments — Measuring Strain with Strain Gages
- Analog Devices — Linear Variable Differential Transformers
- Analog Devices — Low-Power Synchronous Demodulator Design Considerations
- Micro-Epsilon — Capacitive Sensors
- Micro-Epsilon — capaNCDT6110/6120/IP Manual
- Renishaw — What is an Encoder?
- Renishaw — Optical and Inductive Encoders Glossary
- HBK — Measurement Uncertainty, Experimental Stress Analysis
- HBK — Selecting Adhesives for Strain Gauge Installation
- Development of a Low-Cost Wearable Data Glove for Capturing Finger Joint Angles (PMC8304804)
- Wearable Loop Sensors for Knee Flexion Monitoring: Dynamic Measurements on Human Subjects (PubMed 39050975)
- Development of Knitted Strain Sensor Optimized for Dumbbell Exercise and Evaluation of Its Electrical Characteristics (PMC12196832)
- PCB Piezotronics — Introduction to Piezoelectric Force Sensors
- Engineering LibreTexts — Bending moments and beam curvatures