راکت چه تفاوتی با هواپیما دارد و چگونه در خلأ حرکت می‌کند

کایت را در باد تصور کنید. با تغییر جریان هوا، کشش نخ و نیروی وارد بر کایت هم تغییر می‌کند. هوا در این تجربه بخشی از سازوکار پرواز است. حالا به پرتابگری فکر کنید که از لایه‌های متراکم جو عبور می‌کند و به محیطی بسیار کم‌چگال می‌رسد. موتور آن چگونه در جایی که تقریباً هوایی وجود ندارد، همچنان رانش می‌سازد؟ پاسخ را باید در جرمی جست‌وجو کرد که از وسیله خارج می‌شود، نه در تکیه دادن آن به هوای بیرون. در این درس، نخست نقش هوا را در هواپیما و راکت جدا می‌کنیم، سپس با تکانه، فشار نازل و ضربه ویژه، این تفاوت را دقیق‌تر می‌خوانیم.

21.1 هواپیما در برابر راکت: دو نگرش متفاوت در تعامل با محیط

برای مقایسه، یک هواپیمای متعارف با موتور احتراقی هواتنفس و یک پرتابگر راکتی را در نظر بگیرید. هواپیما از هوای محیط هم برای تولید نیروهای آیرودینامیکی و هم برای کار موتور استفاده می‌کند. راکت، جرم لازم برای پیشرانش را همراه دارد و برای ایجاد رانش مجبور نیست هوا را از بیرون وارد موتور کند. این تفاوت در معماری، امکان ادامه کار در خلأ را فراهم می‌کند؛ البته عملکرد راکت همچنان از شرایط محیط، از جمله فشار بیرون، تأثیر می‌پذیرد. ناسا، رانش راکت

21.1.1 تفاوت هواپیماهای با موتور هواتنفس و بال‌های آیرودینامیکی با وسایل پرنده راکتی

برآ فقط به حرکت وابسته نیست؛ چگالی هوا هم نقش دارد. با ثابت بودن شکل و وضعیت بال و سرعت نسبی جریان، کاهش چگالی معمولاً برآ را کاهش می‌دهد. به همین دلیل، بالی که در هوای متراکم نیروی کافی می‌سازد، با همان شرایط در هوای رقیق لزوماً همان نیرو را ندارد. ناسا، عوامل مؤثر بر برآ

در یک موتور هواتنفس، هوا وارد موتور می‌شود و اکسیژن آن در احتراق سوخت نقش دارد. بال نیز برای تولید برآ به جریان نسبی هوا نیاز دارد. سرعت نسبت به هوا با سرعت نسبت به زمین یکسان نیست؛ هواپیمای رو به باد می‌تواند با سرعت زمینی کمی حرکت کند و همچنان جریان کافی روی بال داشته باشد. موتور الکتریکی به‌خودی‌خود اکسیژن مصرف نمی‌کند، اما ملخ معمولی آن برای رانش به سیال محیطی نیاز دارد. پس «نیاز موتور به اکسیژن» و «نیاز بال یا ملخ به هوا» دو پرسش جدا هستند. ناسا، نیروهای وارد بر هواپیما

در پرتابگرِ بی‌بال، رانش موتور می‌تواند مؤلفه‌ای رو به بالا داشته باشد و با وزن مقابله کند. داشتن رانش به معنای صعود خودکار نیست؛ اندازه و جهت رانش، جرم و نیروهای دیگر هم اهمیت دارند. اگر موتور چنین پرتابگری خاموش شود، وسیله همچنان تحت نیروهای خارجی به حرکت ادامه می‌دهد، اما بال‌های لازم برای سرخوردنِ متعارف یک گلایدر را ندارد. این توصیف درباره پرتابگر بی‌بال است؛ وسیله‌ای که موتور راکت و بال دارد، می‌تواند در بخش مناسبی از مسیر خود پرواز آیرودینامیکی هم انجام دهد.

یک آزمایش ذهنی مرز تفاوت را روشن می‌کند: اگر هوای اطراف هواپیمای در حال پرواز ناگهان حذف شود، برآی آیرودینامیکی و سازوکار معمول موتور هواتنفس از دست می‌روند؛ ولی سرعت قبلی هواپیما ناگهان صفر نمی‌شود. راکتِ دارای پیشران و موتور آماده می‌تواند همچنان رانش بسازد. گرانش در این آزمایش حذف نشده و بر حرکت هر دو اثر می‌گذارد. باک سوخت بزرگ‌تر، وابستگی بال و موتور هواتنفس به جو را برطرف نمی‌کند.

21.1.2 راکت‌های شیمیایی: حمل پیشران درون فضاپیما (سوخت و اکسیدکننده) و اشاره به پیشرانش غیرشیمیایی مانند گاز سرد

«پیشران» یا Propellant، ماده‌ای است که در سامانه پیشرانش مصرف و از آن خارج می‌شود. در نمونه آشنای راکت شیمیایی دوجزئی، سوخت و اکسیدکننده هر دو همراه وسیله حمل می‌شوند. اکسیدکننده امکان واکنش شیمیایی را فراهم می‌کند؛ بنابراین موتور برای این کار به اکسیژن جو وابسته نیست. نام پیشران را نباید فقط برای سوخت به کار برد: در محاسبه مصرف این موتور، جرم هر دو جزء حساب می‌شود. مخازن جداگانه یکی از آرایش‌هاست؛ در موتور جامد، اجزای واکنش‌دهنده در ماده پیشران قرار دارند و در برخی سامانه‌های شیمیایی، تولید گاز از تجزیه یک ماده انجام می‌شود. جزئیات این معماری‌ها موضوع درس بعدی است. ناسا، اجزای راکت

برای ایجاد رانش، احتراق تنها راه شتاب دادن به جرم نیست. رانشگر گاز سرد، گازِ همراه خود را بدون احتراق از نازل خارج می‌کند. در یک طرح‌واره ساده، مسیر «مخزن گاز، کنترل جریان، نازل» را در برابر مسیر «مواد پیشران، تولید گاز داغ، نازل» قرار دهید. هر دو، جرم واکنشی همراه دارند؛ منبع انرژی و ویژگی‌های جریانشان متفاوت است. نیتروژن یکی از گازهای استفاده‌شده در این سامانه‌هاست. این مقایسه صرفاً مفهومی است و شامل ساخت مخزن، تخلیه کپسول یا آزمایش وسیله پرفشار نیست. ناسا، بخش Cold Gas در پیشرانش فضایی

دو طرح کنار هم: ورود هوا و سوخت به موتور هواتنفس در برابر مواد همراه راکت دوجزئی، با پیکان‌های مخالف خروج گاز و رانش.
مقایسه دو آرایش مفهومی: موتور هواتنفس، هوای بیرون را وارد سامانه می‌کند؛ راکت شیمیایی دوجزئی، سوخت و اکسیدکننده همراه دارد. جهت‌های خروج و رانش مخالف‌اند. این شکل نقشه ساخت یا آرایش همه پیشران‌ها نیست. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی شکل.

21.2 راز حرکت در خلأ: قانون سوم نیوتن و تکانه

این تصور که راکت باید چیزی را در بیرون هل بدهد، زمانی حتی در یک روزنامه مشهور مطرح شده بود. برای پیدا کردن خطای آن، کافی است مرز سامانه را مشخص کنیم: آیا فقط بدنه راکت را بررسی می‌کنیم یا بدنه و گازهای خروجی را با هم؟ نیروی راکت بر گاز و نیروی گاز بر راکت روی دو جسم متفاوت وارد می‌شوند؛ نمی‌توان آن‌ها را به عنوان دو نیروی خنثی‌کننده روی خودِ بدنه جمع کرد.

21.2.1 رد یک تصور غلط تاریخی: چرا راکت برای حرکت نیازی به وجود هوا ندارد تا به آن «تکیه» کند؟

در 13 ژانویه 1920، سرمقاله‌ای در نیویورک‌تایمز به ایده‌های رابرت گدارد ایراد گرفت و نادرست پنداشت که راکت در خلأ هوایی برای تکیه کردن ندارد. این روزنامه در 17 ژوئیه 1969، پس از پرتاب آپولو 11، اصلاحیه‌ای منتشر کرد. این رویداد نمونه‌ای از تفاوت شهود روزمره با تحلیل نیروهاست؛ درست بودن قانون حرکت به باور عمومی درباره آن وابسته نیست. روایت تاریخی ناسا از گدارد و اصلاحیه روزنامه

در موتور، گاز با بدنه داخلی محفظه و نازل برهم‌کنش دارد و هنگام خروج تکانه می‌گیرد. نیروی متقابل روی سازه می‌تواند راکت را شتاب دهد. هوای بیرون برای وجود این برهم‌کنش لازم نیست. فشار بیرون می‌تواند مقدار رانش را تغییر دهد، اما نقش آن را نباید با یک تکیه‌گاه ضروری اشتباه گرفت. در سامانه بزرگ‌ترِ «راکت و همه گازهای خارج‌شده»، با صرف‌نظر از نیروی خارجی، تکانه کل ثابت می‌ماند و تکانه بخش راکت با تکانه گازها موازنه می‌شود.

برای یک مثال کاملاً فرضی، فردی با جرم 50 kg و توپی با جرم 1 kg را در فضایی بدون نیروی خارجی خالص و ابتدا ساکن در نظر بگیرید. فرد توپ را طوری پرتاب می‌کند که سرعت توپ در چارچوب اولیه 10 m/s به راست شود. تکانه توپ 10 kg·m/s به راست است؛ فرد تکانه‌ای برابر به چپ می‌گیرد و سرعتش 0.2 m/s به چپ می‌شود. این سرعت‌ها نسبت به همان چارچوب اولیه‌اند. برای این جابه‌جایی تکانه، تماس با هوای بیرون لازم نبود؛ این یک محاسبه ذهنی است، نه پیشنهاد آزمایش پرتاب جسم.

21.2.2 قانون بقای تکانه و شتاب‌گیری: پرتاب ذرات گاز داغ به عقب و رانده شدن سازه راکت به جلو

تکانه خطی از رابطه p = m v به دست می‌آید؛ جرم با kg، سرعت با m/s و تکانه با kg·m/s بیان می‌شود. در مدل یک‌بعدی راکت، مقدار مثبت سرعت خروج گاز نسبت به موتور را با v_e نشان می‌دهیم؛ جهت خروج در خلاف جهت رانش انتخاب شده است. دبی جرمی ṁ یعنی جرم خارج‌شده در واحد زمان و یکای آن kg/s است. اگر سهم اختلاف فشار را فعلاً کنار بگذاریم، مقدار رانش تقریباً برابر است با:

F ≈ ṁ v_e

فرض کنید در یک لحظه، دبی خروج 10 kg/s و سرعت خروج 2000 m/s باشد. رانشِ این مدل 10 × 2000 = 20000 N می‌شود. اگر جرم همان لحظه 1000 kg و برآیند سایر نیروها صفر باشد، شتاب لحظه‌ای a = F/m = 20 m/s² است. چون جرم راکت هنگام خروج پیشران کم می‌شود، نمی‌توان بدون بررسی بیشتر گفت افزایش سرعت در یک ثانیه دقیقاً 20 m/s است. رابطه لحظه‌ای را باید از محاسبه تغییر سرعت در یک بازه جدا نگه داشت. معادله رانش در ناسا

در همین مدل و با دبی ثابت و سهم فشار ناچیز، دو برابر کردن سرعت خروج، رانش را دو برابر می‌کند. اما سرعت نهایی یک پرتابگر فقط با این جمله تعیین نمی‌شود؛ مدت کار و تغییر جرم نیز دخالت دارند. برای دیدن یک مقایسه محدودِ تکانه، در مثال فرد و توپ، اگر سرعت نهایی توپ در همان چارچوب به 20 m/s برسد، مقدار سرعت فرد 0.4 m/s خواهد شد. این نتیجه از جرم‌ها و فرض‌های همان مثال می‌آید و جای محاسبه کامل مسیر راکت را نمی‌گیرد.

21.3 تأثیر فشار محیط بر کارکرد موتور راکت و عملکرد در خلأ

برای مثال، در یک مدل جوی، فشار محیط در ارتفاع 40 km از فشار کنار سکوی پرتاب کمتر است. اگر دبی، سرعت و فشار خروج و هندسه همان موتور ثابت بمانند، جمله فشار در رانش بزرگ‌تر می‌شود. خودِ عدد ارتفاع برای تعیین رانش واقعی کافی نیست؛ شرایط و مدل موتور نیز باید مشخص باشند.

با بالا رفتن از جو، فشار و چگالی معمولاً کاهش می‌یابند؛ در نتیجه هم نیروی آیرودینامیکی روی بدنه و هم شرایط پیرامون خروجی موتور تغییر می‌کند. این دو اثر جدا هستند: کم شدن پسا به حرکت وسیله کمک می‌کند، در حالی که تغییر فشار بیرون در رابطه خودِ رانش ظاهر می‌شود. پس باید پیش از گفتن «عملکرد بهتر در فضا»، مشخص کنیم کدام کمیت و کدام شرایط موتور را مقایسه می‌کنیم. ناسا، خواص هوا و تغییر آن‌ها با ارتفاع

21.3.1 نبود مقاومت آیرودینامیکی جو در لایه‌های بیرونی و حرکت آزادانه بر پایه لختی

اتومبیلی که نیروی پیشرانش را از دست می‌دهد، با مقاومت هوا و غلتش و نیروهای دیگر روبه‌روست و معمولاً کند می‌شود. این تجربه ممکن است ما را به این اشتباه بیندازد که برای هر حرکتی باید دائماً نیرو وارد کنیم. در مدل یک چارچوب لخت، اگر برآیند نیروهای خارجی صفر باشد، بردار سرعت ثابت می‌ماند. رانش موتور می‌تواند این بردار را تغییر دهد، اما تنها عامل تغییر آن نیست؛ گرانش و نیروهای دیگر نیز می‌توانند سرعت را تغییر دهند. برای حفظ سرعت ثابت در مدل بدون نیروی خالص، روشن‌بودن موتور لازم نیست. ناسا، قانون اول نیوتن

خلأ را با حذف همه نیروها یکی نگیرید. کاوشگرِ واقعی پس از خاموشی موتور همچنان تحت گرانش اجرام قرار دارد و ممکن است مسیر یا اندازه سرعتش تغییر کند. همچنین لایه‌های بالای جو به‌طور ناگهانی به مرزی با چگالی دقیقاً صفر ختم نمی‌شوند. وقتی در این درس از نبود پسا در خلأ حرف می‌زنیم، یک مدل ایده‌آل را مشخص می‌کنیم. تحلیل مدار و نقش گرانش در آن، در فصل‌های بعدی دنبال می‌شود.

21.3.2 بررسی تغییر فشار هوای پیرامون روی دهانه نازل در مدل جریان خروجی گاز

در مدل پایای یک‌بعدی، رانش راکت دو سهم دارد: سهم خروج تکانه و سهم اختلاف فشار روی مساحت دهانه. رابطه آن چنین است:

F = ṁ v_e + (p_e − p_a) A_e

در این رابطه، p_e فشار گاز در خروجی، p_a فشار محیط و A_e مساحت خروجی است. اگر فشارها با Pa و مساحت با m² باشند، حاصل‌ضرب فشار در مساحت نیوتن می‌شود. برای یک مقایسه فرضی، دبی 100 kg/s، سرعت خروج 2000 m/s، فشار خروج 50000 Pa و مساحت 1 m² را ثابت بگیرید. سهم تکانه 200000 N است. در محیط فرضی با فشار 100000 Pa، سهم فشار −50000 N و رانش کل 150000 N می‌شود. در مدل خلأ با فشار محیط صفر، سهم فشار +50000 N و رانش کل 250000 N است. این دو ردیف یک مقایسه کنترل‌شده با جریان خروجی مفروضِ یکسان‌اند؛ در موتور واقعی، تغییر رژیم جریان یا جداشدن آن از دیواره می‌تواند این فرض را محدود کند. ناسا، سهم فشار در رانش

اگر فشار خروج از فشار محیط بیشتر باشد، جریان «کم‌انبساط» یا Under-expanded نامیده می‌شود و پس از خروج هم به انبساط ادامه می‌دهد. اگر فشار خروج کمتر از فشار محیط باشد، وضعیت «بیش‌انبساط» یا Over-expanded است و سازگاری جریان با محیط می‌تواند با موج‌های تراکمی و در بعضی شرایط جدایش همراه شود. شکل پهن‌تر ستون خروجی در محیط کم‌فشار را می‌توان با همین تفاوت فشار فهمید؛ ولی عکس ستون خروجی به‌تنهایی اندازه رانش یا بازده موتور را تعیین نمی‌کند. دانشگاه امبری‌رایدل، بخش Nozzle Efficiency

در نازل با هندسه ثابت، فشار خروج فقط در شرایط طراحی معینی با محیط برابر می‌شود. بنابراین، کاهش فشار محیط برای ورودی‌های مفروضِ یکسان، سهم فشار را افزایش می‌دهد؛ این گزاره به معنای بیشینه بودن بازده همه نازل‌ها در هر شرایط خلأ نیست. هندسه، وضعیت جریان و محدودیت‌های خود موتور همچنان تعیین‌کننده‌اند. شکل زیر مقایسه فرضی متن را نشان می‌دهد و نقشه طراحی نازل نیست. ناسا، طراحی نازل و شرایط خروج

دو نازل هم‌شکل در فشار محیط متفاوت؛ نمایش تغییر سهم فشار و رانش کل با ورودی‌های فرضی یکسان و دو شکل کیفی ستون گاز.
در مدل فرضی متن، دبی و شرایط خروج ثابت‌اند: سهم تکانه 200 kN است و سهم فشار از -50 kN در محیط 100 kPa به +50 kN در خلأ می‌رسد؛ رانش‌های محاسباتی 150 و 250 kN هستند. شکل ستون خروجی صرفاً کیفی است و شبیه‌سازی جریان یا اثبات بیشینه بازده نیست. ترسیم تألیفی گبرابیت؛ مبنای علمی شکل.

21.4 ضربه ویژه (Specific Impulse): معیاری برای سنجش مصرف پیشران

در خودرو، «مصرف در مسافت معین» کمک می‌کند درباره استفاده از سوخت مقایسه کنیم. در راکت نیز صرفِ گفتن اینکه یک موتور رانش بیشتری دارد، برای ارزیابی مصرف کافی نیست. باید بپرسیم با مقدار معینی پیشران، چه ضربه‌ای تولید شده است. ضربه، اثر نیرو در گذر زمان است و یکای N·s دارد. اگر رانش ثابت باشد، ضربه از حاصل‌ضرب رانش در مدت کار به دست می‌آید؛ اگر رانش تغییر کند، باید اثر آن در طول زمان جمع شود.

21.4.1 مفهوم ضربه ویژه (Isp) با واحد ثانیه به عنوان نسبت تکانه کل به وزن پیشران مصرفی

مقدار قراردادی گرانش استاندارد g0 = 9.80665 m/s² است؛ این یک مقدار مرجع است و با گرانش محلی هر نقطه یا ارتفاع یکی نیست. در مثال‌های عددی، آن را برای سادگی به 9.8 گرد می‌کنیم. NIST، بخش 2.6 درباره شتاب گرانش و مقدار مرجع آن

ضربه ویژه را با نماد I_sp، از تقسیم ضربه کل بر وزن مرجع پیشران مصرف‌شده تعریف می‌کنیم. وزن مرجع یعنی جرم پیشران ضرب‌در شتاب گرانش استاندارد زمین، g0. این ضریب مرجع در تعریف باقی می‌ماند، حتی اگر موتور دور از زمین کار کند. در محاسبات ساده این درس، g0 ≈ 9.8 m/s² می‌گیریم:

I_sp = I_total / (m_prop g0)

در کار پایا، با رانش و دبی ثابت، همین تعریف به I_sp = F / (ṁ g0) می‌رسد. برای بررسی یکا، صورت N و مخرج (kg/s)(m/s²) = N/s است؛ بنابراین حاصل، ثانیه است. این کمیت درصد یا عدد بدون بعد نیست. مخرج شامل دبی کل پیشران است و در نمونه دوجزئی، سوخت و اکسیدکننده هر دو در آن سهم دارند. ناسا، تعریف و یکای ضربه ویژه؛ NIST، یکاهای SI

در یک موتور فرضی با رانش 9800 N و دبی 4 kg/s، مقدار ضربه ویژه تقریباً 9800 / (4 × 9.8) = 250 s می‌شود. حالا اگر همین موتور فرضی فقط 10 s کار کند، 40 kg پیشران مصرف و 98000 N·s ضربه تولید می‌کند. تقسیم ضربه بر وزن مرجع این جرم، باز هم 98000 / (40 × 9.8) = 250 s است. پس عدد 250 s مدت روشن بودن موتور نبود؛ مدت کار را در این مثال 10 s انتخاب کرده بودیم.

برای جرم پیشران یکسان، ضربه ویژه بیشتر به معنای ضربه بیشتر به ازای آن جرم است. برای رانش یکسان در شرایط پایا هم به دبی کمتری نیاز دارد. بااین‌حال، انتخاب نهایی موتور فقط با این عدد انجام نمی‌شود: جرم سامانه، توان یا انرژی موردنیاز، رانش قابل‌دسترس و نیاز مأموریت نیز مهم‌اند. سرعت مؤثر خروج را می‌توان از v_eq = F/ṁ = I_sp g0 به دست آورد؛ این سرعت، سهم فشار را هم در بر می‌گیرد و لزوماً با سرعت واقعی گاز در دهانه برابر نیست. ناسا، سرعت خروج معادل

21.4.2 مقایسه مفهومی نرخ مصرف پیشران در انواع موتورهای شیمیایی و پیشرانش یونی (یک قدم جلوتر)

راکت شیمیایی انرژی واکنش را برای شتاب دادن به جریان به کار می‌برد. در یک رانشگر یونی، انرژی الکتریکی در شتاب دادن به ذرات باردار نقش دارد؛ بنابراین وجود پیشران کافی بدون منبع برق کافی، به معنای امکان کار موتور نیست. بسیاری از سامانه‌های الکتریکی می‌توانند سرعت خروج مؤثر و ضربه ویژه بالایی داشته باشند، ولی رانش و شتاب آن‌ها به توان و نقطه کار وابسته است. ضربه ویژه زیاد، به‌تنهایی رانش بیشتر یا سفر کوتاه‌تر را تضمین نمی‌کند.

برای دیدن اثر عدد، دو نقطه کار فرضی با ضربه‌های ویژه 250 s و 3000 s را مقایسه کنید. اگر هر کدام 1 kg پیشران مصرف کنند، با تقریب g0 = 9.8، ضربه کل به‌ترتیب 2450 و 29400 N·s خواهد بود؛ یعنی نسبت 12 برابر. از این دو عدد نمی‌توان مدت کار، توان برق یا شتاب لحظه‌ای را پیدا کرد. آن‌ها فقط مقایسه استفاده از جرم پیشران را ممکن کرده‌اند و مشخصات همه موتورهای شیمیایی یا یونی نیستند.

یک نمونه واقعیِ محدود، سامانه یونی کاوشگر داون است. صفحه ناسا برای هر واحد در بیشینه رانش، مقدار 91 mN را گزارش می‌کند و نقش برق و پیشران زنون را توضیح می‌دهد. این مقدار به همان سامانه مربوط است، نه به همه رانشگرهای یونی. برای مقایسه اندازه نیرو، وزن یک وسیله فرضی 1000 kg روی زمین حدود 9800 N است؛ رانش 0.091 N نمی‌تواند چنین وسیله‌ای را از سکو بلند کند. داون با پرتابگر به فضا رفت و رانشگر یونی آن برای مأموریت فضایی و کار در زمان طولانی به کار رفت. ناسا، سامانه پیشرانش یونی داون

فعالیت رومیزی: قایق بادکنکی و جهت خروج جرم

یک تشت کم‌عمق با آب معمولی، قطعه کوچک فومِ آماده، نی و بادکنک فراهم کنید. بادکنک را به نی متصل و مجموعه را روی فوم ثابت کنید؛ دهانه خروجی در راستای تقریباً افقی و بالاتر از سطح آب باشد. بادکنک را بیش از اندازه باد نکنید. قایق را از دیواره تشت فاصله دهید، جهت دهانه را علامت بزنید و سپس راه خروج هوا را آزاد کنید. انتظار داریم با خروج هوا به یک سمت، قایق به سمت مخالف نیرو بگیرد. نتیجه واقعی را ثبت کنید و اگر قایق حرکت نکرد، گیر کردن به دیواره، خم‌شدن نی و مسیر خروج هوا را بررسی کنید؛ اینجا نتیجه آزمایشی از پیش اندازه‌گیری‌شده‌ای در اختیار نداریم.

این فعالیت نمونه‌ای برای دیدن جهت کنش و واکنش است؛ آزمون کارکرد در خلأ نیست. آب قایق را شناور نگه می‌دارد و مقاومت حرکت هم ایجاد می‌کند، بنابراین شتاب آن را نباید بدون یک مدل و اندازه‌گیری جداگانه با موتور راکت مقایسه عددی کرد. فعالیت با آب معمولی و بادکنک معمولی روی میز انجام می‌شود؛ ساخت پیشران احتراقی، گرم کردن، استفاده از کپسول یا ظرف پرفشار جزو آن نیست.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

  1. چرا نبود اکسیژن جو، کار راکت دوجزئی را مثل موتور هواتنفس متوقف نمی‌کند؟ چون راکت مواد واکنش‌دهنده خود، از جمله اکسیدکننده، را همراه دارد. جرم خروجی آن از ورودی هوای محیط تأمین نمی‌شود.
  2. چرا دو نیروی کنش و واکنش، رانش روی بدنه را خنثی نمی‌کنند؟ چون یکی بر گاز و دیگری بر سازه وارد می‌شود. برای راکت و گازها با هم، در نبود نیروی خارجی خالص، تکانه کل پایسته است.
  3. آیا خاموشی موتور در خلأ باعث توقف فوری می‌شود؟ خیر. در مدل بدون برآیند نیروی خارجی، بردار سرعت ثابت می‌ماند؛ در مسیر واقعی، گرانش و نیروهای دیگر باید بررسی شوند.
  4. آیا I_sp برابر 300 s یعنی موتور فقط 300 s کار می‌کند؟ خیر. این عدد نسبت ضربه به وزن مرجع پیشران است؛ مدت کار به موجودی پیشران، دبی و محدودیت‌های سامانه وابسته است.
  5. تمرین رانش لحظه‌ای: در یک مدل فرضی با دبی 5 kg/s، سرعت خروج 1800 m/s و سهم فشار ناچیز، رانش و شتاب لحظه‌ای جرم 600 kg را، با برآیند صفر سایر نیروها، بیابید. پاسخ: رانش 9000 N و شتاب لحظه‌ای 15 m/s² است.
  6. تمرین ضربه ویژه: برای موتور فرضی با رانش 2000 N و دبی 1 kg/s، با فرض g0 = 10 m/s²، ضربه ویژه را بیابید. اگر 5 s کار کند، جرم مصرفی و ضربه کل چقدرند؟ پاسخ: ضربه ویژه 200 s، جرم 5 kg و ضربه 10000 N·s است؛ مدت کار همان 5 s است.

منابع برای ادامه مطالعه

برای مرور رابطه رانش و تعریف ضربه ویژه، صفحه‌های Rocket Thrust و Specific Impulse ناسا را بخوانید. برای مقایسه گونه‌های پیشرانش، بخش‌های مربوط در In-Space Propulsion مناسب‌اند. اعداد مثال‌های محاسباتی این درس فرضی هستند؛ مقدار رانش داون و رویداد تاریخی گدارد در همان بندها به صفحه رسمی مربوط ارجاع داده شده‌اند.

منابع استفاده‌شده در این درس

با نظرات خود به تیم جبرا در بهبود کیفیت کمک کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید
پیمایش به بالا